Wie zaait, zal oogsten

• Geboorte
• Levensverwachting
• Oorlog & Vrede
• Generaties
• Hulpstukken
• Dood

Wie zaait, zal oogsten – we kennen de uitdrukking allemaal. Maar steeds minder vaak wordt dat zaaien nog in de praktijk gebracht. De moderne tweeverdiener heeft bar weinig tijd om zich bezig te houden met zaadjes, bloempotjes en potgrond. En zelfs de pensionado lijkt liever in zijn camper door Europa te toeren dan dat hij zich bezighoudt met zoiets nederigs als zaaien. Reizen, internet en sport hebben het ouderwetse tuinieren als hobby ondermijnd.

De aandacht voor de tuin is niet verslapt. Tuintijdschriften en tuinprogramma’s zijn er genoeg. Maar terwijl de aandacht voor tuinen groeit, neemt het aantal minuten per week dat iemand daadwerkelijk met zijn handen in de grond zit, voortdurend af. Er is een generatie van leunstoeltuiniers ontstaan die alleen nog vanuit de luie stoel tuiniert. Een ambacht is verworden tot lifestyle.

Een kamerbewoner kan avocadopitten in een bloempot zaaien, een kind pompoenen en kalebassen in zijn tuintje, of sterrenkers in een bakje op de vensterbank. Wie ruimte heeft, kan eikels en kastanjes zaaien – hetzij op zijn eigen domein, of anders in parken en plantsoenen zoals de guerrillatuiniers tegenwoordig doen. Wie zaait, stopt een tijdcapsule in de grond waarin de plant met al zijn toekomstige eigenschappen al is opgesloten. Wie zaad ziet ontkiemen en planten ziet groeien, kan niet anders doen dan zich verwonderen over de ongelofelijke complexiteit van het leven. Wie zaait, heeft de toekomst.

In principe kunnen alle planten worden gezaaid, of het nu om reusachtige bomen of om nietige rotsplantjes gaat. Sommige zaden behouden hun kiemkracht eeuwenlang, zoals graankorrels uit graven van Egyptische farao’s; na 2500 jaar zijn die nog ontkiemd. Zaden van courgettes blijven zeker een paar jaar goed en ook het zaad van afrikanen, Oost­indische kers en siertabak kan tot het voorjaar worden bewaard. Andere zaden verliezen hun kiemkracht snel, soms al na enkele dagen. Primulasoorten die in de ­Himalaya groeien, zoals Primula bulleyana, waren allang ontdekt, maar konden nooit in Europa worden gekweekt omdat het zaad van deze primula zijn kiemkracht snel verliest.

Pas nadat het vliegtuig was uitgevonden en het zaad snel vervoerd kon worden, heeft ­Primula bulleyana onze Europese tuinen bereikt. Ook het zaad van pioenrozen kun je maar beter zo snel mogelijk onder de grond stoppen. Een andere bekende tuinplant waarvan het zaad zijn kiemkracht maar kort behoudt, is de Helleborus ofwel kerstroos. Er bestaan verscheidene soorten. Verreweg het populairst is Helleborus orientalis, met een eindeloze variatie in bloemkleuren en -vormen. Die variatie is door zaaien ontstaan, want snijd je een pol kerstrozen doormidden, dan krijg je geen variatie, maar twee identieke planten.

Dat is geen zaaien maar klonen, waarbij steeds hetzelfde wordt gecreëerd in plaats van verscheidenheid. De enige manier om genetische verscheidenheid te krijgen én te handhaven is zaaien. De oriëntaalse kerstroos bloeit in maart en april en vormt daarna zaden die zich in opgezwollen peulen schuilhouden. In juni springen die peulen open. Dat gebeurt altijd onverwacht en ervaren tuiniers binden daarom ook een stuk van een oude panty om de uitgebloeide bloemen om het zaad op te vangen. Het zaad moet onmiddellijk worden gezaaid, hoewel het pas in de volgende lente ontkiemt. Maar als het tot die lente droog wordt bewaard, dan kiemen er nog maar enkele zaadjes.

De modernste vermeerderingswijze is de weefselkweek: het vermeerderen van planten uit een paar cellen in een reageerbuis waarbij in korte tijd uit één plant tienduizenden klonen kunnen worden gemaakt. U beseft het misschien niet eens, maar als u in een tuin­centrum een rododendron of een hosta koopt, dan koopt u hoogstwaarschijnlijk een plantaardige reageerbuisbaby.

Volgende maand: aflevering 2. Romke van de Kaa over de levensverwachting in de tuin.