Overgewicht, kom je daar ooit blijvend vanaf?

Welk nieuw inzicht over gewicht trof je het meest?

Obesitasarts dr. Mariëtte Boon: “We weten nu veel meer over het bekende en zeer frustrerende jojo-effect. Een van de belangrijkste oorzaken van dit fenomeen is dat de honger- en verzadigingshormonen veranderen door het afvallen. Dat maakt dat je continu meer honger hebt. Onder meer daardoor is het zo lastig om je gezonde gewicht te behouden. Daar komt bij dat we door een nieuwe studie weten dat er in de vetcellen niet veel verandert, al ben je heel veel afgevallen. Er blijven processen actief die zorgen dat je makkelijker weer aankomt. Het is alsof de vetcellen een geheugen hebben, ze blijven zich herinneren dat je ooit obesitas hebt gehad. Ook de immuuncellen blijven zelfs na flink afvallen in de stand alsof iemand obesitas heeft. We weten nog niet of dat na tien jaar nog steeds zo is. Maar feit blijft dat iemand die obesitas heeft gehad, harder moet werken om op een gezond gewicht te blijven dan iemand die altijd al dat gewicht heeft gehad. De studie laat zien hoe hardnekkig obesitas is en waarom we het als een chronische ziekte moeten zien. Het rechtvaardigt nog meer dat we van het stigma af moeten dat obesitas een gebrek aan wilskracht is.”

Heeft iedereen dezelfde hoeveelheid vetcellen?

“Het aantal vetcellen dat je als volwassene hebt, wordt grotendeels bepaald in je jeugd. Als je als kind al te zwaar bent, werkt dat door in de rest van je leven. Wie als adolescent obesitas heeft, gaat met meer vetcellen het volwassen leven in. Eenmaal volwassen heeft 70 procent van hen nog steeds obesitas. Het lichaam probeert het aantal vetcellen constant te houden. Zelfs na liposuctie, dan maakt het lichaam gewoon elders nieuwe vetcellen aan. Tot voor kort dachten we dat mensen aankwamen doordat bestaande vetcellen uitzetten. We weten nu dat sommige mensen als ze aankomen meer vetcellen aanmaken om de lasten te verdelen. Dat gebeurt met name in het onderhuidse vet.  Mensen die meer vetcellen aanmaken, zijn vaak metabool gezonder en lopen minder risico op diabetes en andere vervelende gevolgen van obesitas.”

Wat bepaalt het ontstaan van obesitas?

“Er zijn tal van oorzaken. Obesitas ontstaat niet alleen doordat iemand te veel eet en te weinig beweegt. Leefstijl is wel het belangrijkst, maar psychosociale factoren zoals armoede, stress en een slechte nachtrust spelen ook een rol, net als erfelijke aanleg, hormonen en medicijnen die de eetlust en stofwisseling zo beïnvloeden dat je aankomt. Op de website checkoorzakenovergewicht.nl  kun je een uitgebreide vragenlijst invullen waardoor inzichtelijk wordt welke onderliggende oorzaken bij jou kunnen hebben meegespeeld. Daarmee kun je alvast aan de slag. Stel dat je dagelijks medicijnen gebruikt waardoor je aankomt, dan kun je die in overleg met je arts misschien omzetten in medicatie die deze bijwerking niet heeft. Doe dit trouwens nooit op eigen houtje! Maar daarbij kun je al winst halen. Als je niets aan de onderliggende factoren doet voordat je met een leefstijlinterventieprogramma of wat voor obesitasbehandeling dan ook begint, is dat als rijden met de rem erop.”

Gezond eten blijft toch voorop staan?

“Uiteraard, maar een van de oorzaken van de toenemende hoeveelheid overgewicht is dat ons voedsel steeds ongezonder wordt. In de supermarkt is het merendeel van het aanbod ongezond en ultrabewerkt. Ultrabewerkt eten verzadigt veel minder, waardoor je er automatisch meer van eet. Je wordt ook overal en continu verleid. Waar je bent, er is altijd wel iets lekkers onder handbereik. Veel keuzes voor voedsel maken we onbewust. Stel: je ziet of je ruikt warme appeltaart. Je lichaam maakt dan automatisch insuline aan, waardoor je bloedsuikerspiegel daalt en je behoefte krijgt aan voeding die veel vet en suiker bevat. We hebben nu eenmaal een evolutionaire voorkeur voor hoogcalorisch eten. Ook dopamine, de stof die het beloningsysteem regelt, speelt hierbij een rol. Wanneer je al eens appeltaart hebt gegeten en daar een lekker gevoel van kreeg, hebben je hersenen dat geregistreerd. Ruik je vervolgens weer appeltaart, dan gebeurt er iets in je lichaam waardoor je verlangt naar de dopamine-boost die je krijgt bij het eten van appeltaart.

Het zou goed zijn om de voedselomgeving in zijn geheel gezonder te maken. Dit kan door bijvoorbeeld een suikertaks in te voeren, groenten en fruit goedkoper te maken en het aanbod in supermarkten aan te passen. Preventie is ongelooflijk belangrijk. Maar de groep mensen met obesitas heeft ook medicatie en een goede behandeling nodig. We zien obesitas steeds meer als een soort poortziekte voor ruim tweehonderd andere ziektes. Als je obesitas behandelt, zie je dat veel andere ziektes die daarmee samenhangen afnemen of zelfs verdwijnen.”

Helpt medicatie echt?

“Laat ik vooropstellen dat we voor het gebruik van medicatie bij obesitas een richtlijn volgen en dat je deze alleen voorgeschreven krijgt als volgende stap wanneer een leefstijlinterventie onvoldoende effect heeft gehad. Dan nog helpt medicatie alleen mits je het onder goede begeleiding doet en tegelijkertijd blijft werken aan je leefstijl. Er zijn momenteel enkele obesitasmedicijnen die vergoed worden in het basispakket, en die het verzadigingsgevoel stimuleren of op het beloningssysteem werken. Hierdoor eet je kleinere porties of zit je sneller vol. Alleen mensen boven een bepaalde BMI komen daarvoor in aanmerking, en zij moeten eerst een jaar hebben deelgenomen aan een leefstijlinterventie. Bijna de helft van de deelnemers aan een zogeheten gecombineerde leefstijlinterventie valt 5 procent of meer van het lichaamsgewicht af. Voor mensen met een BMI van 40 of hoger, geeft dat wel wat winst op het gewicht, maar het is meestal niet voldoende. Bij hen is er zo veel verstoord in het lichaam en de vetcellen dat het al heel moeilijk is om puur en alleen door het veranderen van leefstijl op een BMI van 30 te komen. Laat staan een gezond gewicht te bereiken. Dat is gewoon niet haalbaar. Voor hen en voor mensen die alles al geprobeerd hebben, zijn de obesitasmedicijnen bedoeld.”

De medicijnen zijn dus geen goed idee als je snel een paar kilo kwijt wilt?

“Zeker niet. Het is beslist af te raden om zo’n medicijn online te bestellen en er op eigen houtje mee te gaan experimenteren. Zonder je leefstijl aan te passen hebben de medicijnen ook weinig zin. Zodra je ermee stopt, komt het hongergevoel meestal weer terug. Het lijkt makkelijk: even een spuitje zetten en de kilo’s vliegen eraf. Dat is een misverstand, je moet er alsnog hard voor werken om dat gewicht eraf te houden. Sommige mensen krijgen ook best veel bijwerkingen. Zeker als je niet wordt begeleid, kun je van de medicatie misselijk worden en maagdarmklachten krijgen.”

Wat helpt nog meer, naast gezonder eten en meer bewegen?

“Er zijn eenvoudige routines die kunnen helpen de verbranding te stimuleren of je beter verzadigd te voelen. Denk aan regelmatig de verwarming een paar graden lager zetten, een glas koud water voor elke maaltijd, pittig eten en koffiedrinken. Wat ook helpt, zijn kleine bewegingen zoals met de voet tikken, in een stressballetje knijpen of regelmatig je bil- en buikspieren aanspannen. Een van de beste manieren om te investeren in jezelf, is je spieren trainen. Tot voor kort werd de nadruk gelegd op hoeveel vet je hebt. Veel vet is ongezond, maar veel spieren zijn juist gezond. Spieren dragen het meest bij aan verbranding. Door meer spiermassa te kweken, wordt de verbranding hoger. Ook in rust. Het gaat niet zozeer om de hoeveelheid spieren, maar om de spierkracht.  Hoe hoger de spierkracht, hoe beter. Eiwitten zijn als je veel sport belangrijk bij het opbouwen van spiermassa. Zeker als je ook aan het afvallen bent, heb je voldoende eiwitten nodig om je spiermassa te behouden. Bijkomend voordeel is dat eiwitten meer verzadigen. Bijzondere sportshakes zijn niet nodig, je kunt ook een gekookt ei nemen als gezonde en vullende snack. Je hoeft ook niet perse naar de sportschool om urenlang aan gewichten te trekken. Je kunt spieroefeningen heel goed in je dagelijkse routine inbouwen, bijvoorbeeld door die twee boodschappentassen wat verder van het lichaam te dragen, of door tijdens het tandenpoetsen squats te doen, dat zijn oefeningen waarmee je de been- en bilspieren traint.”

Dr. Mariëtte Boon is obesitasarts in het Rotterdamse Erasmus MC, waar ze betrokken is bij de diagnostiek en behandeling van patiënten met obesitas. Ze is internationaal expert op het gebied van bruin vet en vetstofwisseling in relatie tot obesitas en hart- en vaatziekten. 

Een langere versie van dit artikel verscheen eerder in Plus Gezond maart 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.