Nalaten zonder kinderen, zo regel je het slim

‘Mensen zonder kinderen kunnen helemaal zelf kiezen aan wie ze hun geld nalaten”, zegt ­Carien Moeijes. “Kinderen hebben altijd recht op een legitieme portie, dus zij erven altijd. Maar als je geen kinderen hebt, heb je tegenover ­niemand een verplichting.” Als je echter geen testament maakt, erven je familieleden. Eerst je ­echtgenoot of degene met wie je een ­geregistreerd partnerschap hebt. Als die er niet is, erven je ouders en je broers en zussen. 

Als je broers en zussen niet meer leven, erven hun kinderen. En als er geen broers en zussen en neefjes en nichtjes zijn, erven je ooms en tantes; als die overleden zijn hun kinderen of kleinkinderen. Zo gaat het elke keer een stapje verder. Zonder achter­neven gaat de erfenis naar achterachterneven, naar familieleden die zo ver weg staan dat je ze misschien niet eens kent. Dit gaat door tot bloedverwanten in de zesde graad. Een heel enkele keer hoor je zo’n verhaal. Dan krijgt iemand een brief van een notaris met het verzoek om contact op te nemen. Het kinderloze nichtje van oma is overleden en ­degene die de brief ontvangt blijkt de enige erfgenaam te zijn.

Testament

Als je wilt dat je bezittingen terecht­komen bij je beste vriendin of de neef die al jaren trouw je tuin ­onderhoudt, moet je naar de notaris voor een testament. De kosten hiervoor variëren, maar reken op zo’n €700 tot €1000. Hierin kun je precies vastleggen wie jouw erfgenamen zijn. “Ik merk dat mensen zonder kinderen bewuster kiezen naarmate ze ouder worden”, zegt Moeijes. “Eerst zeggen ze: ‘Het geld gaat naar mijn neefjes en nichtjes’, want dat hoort zo. 

Maar als ze ­ouder worden, maken ze vaak heel specifieke keuzes. Dan willen ze bijvoorbeeld geld nalaten aan de buurjongen, omdat die elke week even komt kijken of alles goed gaat. Want met hun neefjes en nichtjes hebben ze misschien bijna geen contact meer. Of ze laten geld na aan een goed doel. Mij valt op dat mensen zonder kinderen hun testament in de loop van de tijd vaker veranderen dan mensen mét.”

Erfbelasting

Wie erft, moet erfbelasting betalen. Die is afgestemd op ­families: naaste familieleden kunnen belastingvrij een flink bedrag krijgen. In 2026 bedraagt dit maximaal €828.035 voor echt­genoten, geregistreerd partners of samenwonend partners en €26.230 voor kinderen, pleeg- of stiefkinderen en kleinkinderen. Als ze meer ­erven dan deze vrijstelling, betalen ze daar belasting over. Dat ­begint bij echtgenoten en kinderen bij 10% en loopt op tot 20%. 

Bij kleinkinderen begint de erf­belasting bij 18% en loopt op tot 36%. Maar ‘anderen’ – de hulp, de beste vriendin, de neefjes en nichtjes, de buurvrouw –  betalen veel meer belasting. Ze mogen slechts €2769 belastingvrij erven. Is de erfenis groter? Dan betalen ze over het resterende deel meteen 30 procent erfbelasting; boven de €158.669 zelfs 40 procent. “Voor mensen zonder kinderen is dat vervelend”, zegt Moeijes. “Zij vragen vaak: waarom is er geen categorie met mensen aan wie ik iets kan nalaten tegen een lager belasting­tarief?” Wil je de fiscale mogelijkheden optimaal benutten? Verdeel de erfenis dan over veel ­mensen, die ieder gebruik kunnen maken van deze vrijstelling.

Goede doelen

Mensen zonder kinderen laten hun geld of een deel daarvan ook vaak na aan goede doelen. Zo kun je je geld inzetten voor je idealen. Volgens CBF, de toezichthouder op goede doelen, hebben zo’n 325.000 Nederlanders één of meer goede doelen opgenomen in hun testament. In 2023 waren dat er 230.000. Als goede doelen als ANBI (Algemeen Nut Beogende Instelling) erkend zijn, hoeven ze geen erfbelasting te betalen. Als je het goede doel tot enig erfgenaam benoemt, krijgt het al je bezittingen. Maar je kunt het ook combineren. Dan laat je bijvoorbeeld de helft van je bezittingen na aan je neefjes en nichtjes en de andere aan je favoriete goede doelen. Bij de meeste van deze ­instellingen kun je terecht voor een gratis adviesgesprek over het opnemen van goede doelen in een testament.  

Legaat

In een testament kun je erfgenamen benoemen, maar ook legatarissen. Dat zijn de personen of de goede doelen die een legaat krijgen. “Een legaat is eigenlijk een cadeautje na het overlijden”, zegt Moeijes. “Het kan een geldbedrag zijn, maar ook een schilderij of een sieraad. De legataris krijgt dat en daarmee is het klaar. De legataris heeft verder niets te ­maken met de afhandeling van de nalatenschap.” Erfgenamen krijgen daar wel mee te maken. Zij zijn degenen die de afhandeling zelf regelen of, als er een executeur is aangewezen, erbij betrokken worden. “Als je aan veel mensen iets wilt nalaten, kun je dat het beste doen in de vorm van een legaat”, adviseert Moeijes. “Stel dat je twintig mensen tot erfgenaam benoemt. Dan moeten ze allemaal meewerken en reageren op berichten van de notaris of de executeur. Dat is complex en zorgt vaak voor gedoe.” Een testament met alleen maar legatarissen is niet mogelijk. Er moet ten minste één erfgenaam zijn.

Wie regelt het?

Het kan verstandig zijn om in je testament een executeur te benoemen. Dat is degene die verantwoordelijk is voor de afwikkeling van de nalatenschap. “Ik vind het verstandig om dat altijd te doen. Je voorkomt er onduidelijkheid en onenigheid mee. Zeker als je geen kinderen hebt, is een executeur een aanrader”, stelt Moeijes. “Dan is duidelijk wie alles mag ­regelen en weten de erfgenamen wat ze kunnen verwachten van de executeur.” De taken, rechten en plichten van een executeur zijn wettelijk vastgelegd. Het komt erop neer dat hij alle bezittingen in kaart brengt, schulden betaalt, belastingaangiftes doet, eventuele legaten uitkeert en de erfenis verdeelt. De executeur kan een familielid of vriend zijn, maar ook een notaris of een andere professionele executeur. Als er niets over is afgesproken in het testament, heeft de executeur wettelijk recht op een vergoeding van 1% van de waarde van het vermogen. Professionele executeurs rekenen een uurtarief tussen de €100 en €300. Deze kosten worden betaald uit de nalatenschap. “Ook aan een executeur zit je niet vast”, zegt Moeijes. “Het kan best zijn dat je nu iemand noemt in je testament en dat je dat in de toekomst wilt veranderen. Dat geldt sowieso voor testamenten: accepteer dat je over tien jaar misschien terug wilt komen op de keuzes die je nu maakt. Dat is heel normaal.”