Samenwonen op latere leeftijd: wat betekent het financieel?

1. AOW en een nieuwe relatie

Ontvangt u AOW en gaat u samenwonen of trouwen, dan kan uw AOW-uitkering veranderen. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) gaat ervan uit dat gehuwden en samenwonenden samen een huishouden voeren. Daardoor ontvangt ieder van u 50 procent van het netto minimumloon, terwijl een alleenstaande ongeveer 70 procent krijgt.

Twee AOW-gerechtigden samen ontvangen dus meer dan één alleenstaande, maar per persoon gaat het bedrag omlaag.

Wanneer geldt u als samenwonend?

Volgens de SVB bent u samenwonend als u het grootste deel van de tijd op hetzelfde adres verblijft én kosten deelt of voor elkaar zorgt. Maar ook als u allebei een eigen woning heeft, kan de SVB u toch als samenwonend beschouwen.

Een uitzondering geldt wanneer u:

• ieder een eigen woning heeft;
• zelf alle kosten betaalt;
• op dat adres staat ingeschreven;
• vrij over de woning kunt beschikken (niet verhuren, geen andere bewoners).

Belangrijk: geef een wijziging in uw woonsituatie altijd op tijd door aan de SVB om te voorkomen dat u te veel ontvangen AOW moet terugbetalen.

2. Pensioen: wat verandert er?

Ouderdomspensioen

Uw eigen ouderdomspensioen blijft hetzelfde als u gaat samenwonen of trouwen. Dit pensioen is al opgebouwd en verandert niet door een nieuwe relatie.

Partnerpensioen

Voor het partnerpensioen (nabestaandenpensioen) gelden andere regels:

• Bij een huwelijk of geregistreerd partnerschap wordt uw partner meestal automatisch aangemerkt als partner voor het pensioenfonds. 
• Gaat u samenwonen, dan moet u uw partner vaak actief aanmelden bij het pensioenfonds. Soms is een samenlevingscontract vereist, soms is inschrijving op hetzelfde adres voldoende.

Let op: als uw pensioen al is ingegaan voordat u gaat samenwonen of trouwen, heeft uw nieuwe partner meestal geen recht op partnerpensioen.

Ex-partner en bijzonder partnerpensioen

Heeft u een ex-partner? Dan kan deze recht hebben op een bijzonder partnerpensioen. Dat deel van het partnerpensioen dat tijdens een eerder huwelijk is opgebouwd, blijft voor de ex-partner bestemd. Uw nieuwe partner ontvangt dan alleen het resterende deel.

3. Belastingen en toeslagen

Belastingpartnerschap

Zodra u samen op één adres staat ingeschreven, bent u vaak fiscale partners voor de Belastingdienst. Dat kan voordelen hebben. Zo mag u aftrekposten, zoals hypotheekrente, zorgkosten en giften verdelen en u kunt uw vermogen en schulden onderling toerekenen in de belastingaangifte.

Nadelen en toeslagen

Er zijn ook nadelen. De Belastingdienst telt uw inkomens bij elkaar op. Dat kan gevolgen hebben voor uw toeslagen, zoals zorg- en huurtoeslag. Uw toeslag kan lager worden of zelfs vervallen als het gezamenlijke inkomen of vermogen te hoog is. Ook de drempels voor zorgkosten en giften worden hoger.

Geef daarom veranderingen altijd door aan de Belastingdienst, anders loopt u het risico later te moeten terugbetalen.

4. Lijfrenteverzekering

Heeft u zelf een lijfrenteverzekering of banksparen voor uw oude dag, dan blijft de hoogte van uw uitkering hetzelfde als u een nieuwe relatie krijgt. Samenwonen of trouwen heeft daarop geen invloed.

Na overlijden kunnen de gevolgen wél groot zijn:

• Ontvangt u al een lijfrente-uitkering, dan stopt deze meestal bij overlijden. Het resterende bedrag vervalt, tenzij in de polis een tweede begunstigde is opgenomen, bijvoorbeeld een echtgenoot. 
• Een samenwoonpartner is niet automatisch begunstigde. U moet deze expliciet aanwijzen, als de voorwaarden dat toestaan. 
• Bij een lijfrente die nog niet is ingegaan, kunt u de begunstiging meestal nog aanpassen.

Heeft u een bankspaarproduct voor pensioen, dan gaat het resterende saldo na overlijden automatisch naar de wettelijke erfgenamen. Wilt u dat uw partner (met wie u niet getrouwd bent) dit geld ontvangt, dan is een testament sterk aan te raden.

Tip: controleer altijd uw polisvoorwaarden of bankspaarrekening. Veel mensen denken dat hun partner automatisch recht heeft op de lijfrente, maar dat is lang niet altijd zo.

5. Uitkeringen

Een nieuwe relatie heeft meestal geen gevolgen voor WW- of WIA-uitkeringen. Maar ontvangt u een toeslag op uw uitkering, bijstand, of een nabestaandenuitkering (Anw), dan telt het inkomen en vermogen van uw partner mee. Dat kan betekenen dat uw uitkering wordt verlaagd of stopt. Meld samenwonen dan ook altijd bij het UWV of de gemeente.

6. Vermogen en samenleven

Samenwonen

Samenwoners houden in principe ieder hun eigen vermogen en schulden, ook als u een samenlevingscontract heeft. Schuldeisers kunnen dus niet zomaar bij uw partner aankloppen. Let op: voor toeslagen en sommige uitkeringen telt het gezamenlijke vermogen wel mee.

Trouwen

Wie trouwt in gemeenschap van goederen, deelt in principe alles. Sinds 2018 geldt automatisch een beperkte gemeenschap van goederen: bezittingen van vóór het huwelijk blijven privé. Wilt u iets anders, dan zijn huwelijkse voorwaarden nodig.

7. Alimentatie en een nieuwe relatie

Ontvangt u partneralimentatie van een ex-partner, dan is een nieuwe relatie financieel niet zonder gevolgen: 

• Gaat u trouwen of samenwonen alsof u getrouwd bent, dan vervalt het recht op partneralimentatie. 
• Dit geldt ook als u samenwoont zonder huwelijk, maar wel een gezamenlijke huishouding voert.
• Heeft u een latrelatie, waarbij u ieder een eigen woning heeft en de financiën strikt gescheiden houdt, dan blijft de alimentatie in principe in stand.

Let op: of sprake is van ‘samenwonen als ware u gehuwd’ wordt beoordeeld aan de hand van feiten, zoals samen wonen, kosten delen en voor elkaar zorgen. Twijfelt u? Dan is juridisch advies verstandig.

8. Wonen: koop- en huurhuis

Samenwonen in een koophuis

Trekt u in bij de partner die eigenaar is van de woning, dan heeft u geen automatisch woonrecht. Zelfs als u meebetaalt aan de hypotheek. Dit kunt u regelen met een samenlevingscontract, of een testament.

Samen eigenaar

Samen eigenaar worden kan, maar daarvoor is een notariële akte nodig en meestal overdrachtsbelasting. De bank wil vaak dat beide partners hoofdelijk aansprakelijk worden voor de hypotheek.

Huurwoning

Bij samenwonen in een huurwoning kunt u medehuurderschap aanvragen. Dat geeft bescherming bij overlijden of een relatiebreuk. Bij huwelijk of geregistreerd partnerschap wordt de partner automatisch medehuurder.

9. Erfenis en nalatenschap

Wie wat erft na overlijden hangt sterk af van uw relatievorm:

• Bij trouwen of geregistreerd partnerschap erven jullie volgens het wettelijk erfrecht zonder testament, met een hoge vrijstelling voor erfbelasting. 
• Samenwonenden moeten vaak expliciet een testament opstellen om elkaar als erfgenaam aan te wijzen.

Let op dat een erfenis kan meerekenen als vermogen voor toeslagen en AIO (aanvulling op AOW), wat gevolgen kan hebben voor uw recht daarop.

Zonder testament erft een samenwoonpartner niets. Wilt u uw partner verzorgd achterlaten, dan is een testament vrijwel altijd nodig.

Erfbelasting

Partners hebben een hoge vrijstelling voor de erfbelasting (in 2026 €828.035). Dat betekent dat zij over de eerste €828.035 aan erfenis geen erfbelasting hoeven te betalen. Samenwoners krijgen deze vrijstelling alleen als zij een notarieel samenlevingscontract hebben én minimaal vijf jaar samenwoonden.

10. Levenstestament: vaak vergeten, maar belangrijk

Met een levenstestament regelt u wie namens u beslissingen mag nemen als u dat zelf niet meer kunt, bijvoorbeeld bij ziekte of dementie. U kunt hierin ook vastleggen: 

• wie medische beslissingen neemt;
• uw wensen rond behandeling en levenseinde;
• wie uw financiële zaken regelt.