Als de winter je moe en verdrietig maakt

“Mensen met een winterdepressie voelen zich in de winter een ander persoon dan in de zomer”, vertelt psycholoog Douwe van Tuinen. Hij behandelt in de polikliniek Winterdepressie van het UMC Groningen patiënten met een seizoensafhankelijke depressie. Mensen uit heel Nederland melden zich voor een behandeling, per jaar zo’n vierhonderd. De reden: korte, grijze dagen die vooral binnen worden doorgebracht, zorgen bij sommigen voor een dip die kan ontaarden in een depressie. De belangrijkste symptomen zijn vermoeidheid, een somber gevoel en weinig concentratie. 10 tot 20 procent van de Nederlanders heeft een winterdip, 3 tot 5 procent heeft last van een winterdepressie.

Wat merk je als eerste bij een winterdip?

“De slaap verandert. Mensen hebben een grotere slaapbehoefte, maar hun slaapkwaliteit neemt af. Ze staan vermoeid op en voelen zich lang duf. In de zomer hebben ze daar geen last van. De oorzaak is het nachthormoon melatonine, dat wordt onvoldoende afgebroken door het ochtendlicht omdat er hiervan in de herfst en winter veel minder is. Het is donker en grijs, en je komt ook minder buiten.”

De een is daar gevoeliger voor dan de ander. Het netvlies heeft speciale receptoren die de biologische klok aansturen. Hoe dat exact in de hersenen werkt en waarom de een gevoeliger is voor minder daglicht dan de ander, weten we niet precies.

Welke klachten horen er nog meer bij?

“Een winterdip maakt moe, zorgt voor concentratieproblemen, somberheid en een gevoel dat je nergens zin in hebt. Dit heb je dus specifiek alleen in de herfst en de winter. Ook kenmerkend is een grotere eetlust. Bij een reguliere depressie heb je vaak minder trek. Maar mensen met een winterdip of -depressie hunkeren juist naar suikers, vet en koolhydraten, terwijl ze in de zomer graag frisse salades en andere gezonde dingen eten. In de winter voelen ze niet dat ze vol zitten en kunnen ze blijven eten. Dan hebben ze net een warme maaltijd op, maar krijgen alweer trek in de chips en chocola die in de kast liggen. Het lijkt erop dat het signaal ‘vol’ dat de maag aan het brein zou moeten geven, verstoord is.”

Bij een reguliere depressie heb je vaak minder trek, bij een winterdip hunker je naar zoet

Wanneer wordt een dip een depressie?

“De definitie van een winterdepressie is grotendeels hetzelfde als die van een gewone depressie: minimaal twee weken somberheid, een leeg en verdrietig gevoel, een prikkelbare stemming of een combinatie van deze klachten, en het dagelijks functioneren wordt er ernstig door belemmerd. We kijken of die somberheid specifiek in de winter opspeelt, of iemand zich in de winter veel slechter voelt. Net alsof er een zomer- en een winterversie van deze persoon is. Om het officieel een winterdepressie te noemen, moet dit twee seizoenen achter elkaar hebben gespeeld.”

Beschrijven mensen het zelf zo, een zomer- en een winterversie?

“Patiënten vertellen dat in de zomer alles makkelijker gaat, dat ze overal veel minder moeite voor hoeven te doen. ‘In de winter loop ik op mijn tandvlees’, zeggen ze. Fysiek voelen ze het in hun lijf, alles gaat trager, bewegen gaat moeilijker. In de zomer hebben deze mensen kracht om te sporten, in de winter voelen ze zich daar te slap voor.

Alles is een opgave, ze zien overal tegenop. Commentaar komt ook harder binnen, mensen voelen zich kwetsbaarder. Sociale contacten gaan ze dan uit de weg, ze zeggen afspraken af en blijven liever thuis. Het heeft dus veel invloed op hun sociale leven. Ook op het werk heeft het invloed, want door de concentratieproblemen en vermoeidheid moeten ze moeite doen om bij te blijven.”

Komt een winterdepressie vaker voor bij vrouwen of mannen?

“We hebben de database bekeken van de 3500 mensen die we behandeld hebben in de 38 jaar dat onze poli bestaat. Twee derde van de patiënten die we behandelen, is vrouw. Zij hebben er dus vaker last van. Hoe dat kan, weten we nog niet precies. Het kan ook zijn dat mannen minder snel hulp zoeken en het zelf proberen op te lossen.”

Wat houdt de behandeling in?

“Vanaf half augustus tot en met half april krijgen patiënten wekelijks een vragenlijst gemaild. Als ze twee weken een milde depressie scoren op die lijst of één week een matige depressie, die is ernstiger dan de milde, krijgen ze meteen een oproep en starten we met lichttherapie. Vijf dagen per week zitten ze dan vanaf half acht ’s ochtends veertig minuten voor een speciale lamp. Onze lampen geven 10.000 lux af, veel meer dan het daglicht in herfst en winter. Je kunt de lichtkracht vergelijken met een zonsopgang op een heldere zomerdag.”

Waarom zo vroeg in de ochtend?

“We willen hun biologische klok synchroniseren. De theorie is dat het melatonineniveau bij mensen met een winterdepressie niet daalt in de vroege ochtend. Daarom voelen ze zich ’s morgens veel langer duf. Als je licht toedient, daalt het melatonineniveau wel. Voor die reset is niet eens zo veel tijd nodig, na vijf dagen knapt twee derde van de patiënten al op. De timing is dus essentieel. Daarna krijgen mensen weer een dagelijkse vragenlijst zodat we kunnen zien of het genoeg is geweest. Zo nodig gaan we nog vijf dagen door met de lichttherapie. De behandeling is snel en effectief.”

Is lichttherapie altijd afdoende?

“Heeft licht te weinig effect, dan kunnen we met een antidepressivum starten. We schrijven altijd middelen voor die gemakkelijk op- en af te bouwen zijn, dat is bij een seizoensafhankelijke depressie het beste. Ook kan het zijn dat er nog iets anders speelt, zoals een vitamine D-tekort. Je bouwt vitamine D op als je wordt blootgesteld aan uv-licht, dat is dus in de zomer. Daar moet je de hele winter op teren. Van een tekort kun je somber en vermoeid worden. Het gebeurt weleens dat de lichttherapie niet aanslaat en dat na onderzoek blijkt dat iemand een vitamine D-tekort heeft. Dit kan worden aangevuld.”

Hoe ervaren patiënten lichttherapie?

“Als we vragen wat het heeft opgeleverd, zeggen ze: mijn energieniveau is gestegen, mijn stemming is verbeterd, net als mijn slaap, en ik heb minder trek in zoetigheid. Ook krijgen we terug dat de donkere dagen minder invloed hebben. Mensen gaan weer sporten, worden actiever, zijn vrolijker, lachen meer. De luiken gaan weer open, zo omschrijven ze het zelf.”

Gaan mensen eerst ook weleens thuis eenbeetje dokteren met een lichttherapielamp? 

“Ja, maar het effect daarvan is zeer matig. Ik vind het heel jammer dat veel mensen zo lang met hun klachten blijven rondlopen voordat ze hulp gaan zoeken. Zo’n lamp voor thuis is meestal gewoon niet sterk of groot genoeg, of ze gebruiken hem niet op het juiste moment van de dag, of niet lang genoeg. Doe je het bijvoorbeeld ’s avonds, dan val je juist moeilijker in slaap en raakt je biologische klok nog meer in de war. Ook is het heel belangrijk om elke minuut tien seconden lang in de lamp te kijken. Op die manier maak je dopamine aan. In het oog zitten melanopsinecellen, die geven een seintje aan de biologische klok dat het dag is en er gaat een seintje naar het hersengebied dat verantwoordelijk is voor de stemming, waardoor je je beter gaat voelen.”

Is de behandeling klaar na vijf dagen lichttherapie in de polikliniek?

“Zeker niet. Wij blijven mensen volgen via de eerdergenoemde vragenlijsten en soms laten we ze terugkomen voor meer lichttherapie. Ook leren we hen om zelf de signalen te herkennen, mede door die vragenlijsten. Wat zijn de eerste symptomen, waar moet je alert op zijn?

Sommige patiënten die verder weg wonen, krijgen een leenlamp. Licht is een eenvoudige interventie die mensen zelf kunnen toepassen als ze eenmaal weten hoe het moet.

Kijk, een winterdepressie kan altijd terugkeren, ook in de winters erna. Maar als je weet waar je op moet letten en wat je eraan kunt doen, hoeft het niet meer zo ver te komen dat je in de winter een ander mens wordt. Daarnaast zijn er leefregels die kunnen helpen, zowel bij een winterdepressie als bij een winterdip.”

Welke aanpassingen in leefstijl zijn aan te raden?

“Wat is het risico als je een winterdip hebt: dat je minder buiten komt, ’s avonds op de bank hangt en daar in slaap valt. Vervolgens kun je ’s nachts niet meer goed slapen en raakt je biologische klok in de war. Het is dus belangrijk om elke dag op dezelfde tijd naar bed te gaan en op dezelfde tijd op te staan. Ga vervolgens meteen ontbijten, daarmee geef je je hersenen het seintje dat de dag is begonnen. Hiermee help je je lichaam om in een ritme te komen en te ‘herkennen’ dat het dag is. Beweging helpt hier ook bij, dus maak ’s morgens na het ontbijt zo snel mogelijk buiten een wandeling, of ga bijvoorbeeld in de loop van de ochtend op je werk een blokje om op een moment dat je normaal gesproken bij de koffieautomaat staat te kletsen.”

Niet alle tips zijn even makkelijk in te passen in een werkend leven. 

“Onze maatschappij is niet echt ingericht op een manier die het beste is voor onze biologische klok. ’s Morgens in de winter in het donker naar je werk, na het werk nog even snel eten en sporten, waarna je niet kunt slapen omdat je lichaam door die portie beweging denkt dat het nog volop dag is. Dan zijn er ook nog de beeldschermen, groot en klein, die ons te lang wakker houden omdat hun licht de aanmaak van melatonine onderdrukt. Toch kun je met kleine aanpassingen al ver komen als je last hebt van een winterdip.”

Douwe van Tuinen is psycholoog bij de polikliniek Winterdepressie van het UMC in Groningen en gespecialiseerd in lichttherapie. De poli is open van half augustus tot maart.

Dit artikel verscheen eerder in Plus Gezond januari 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.