“Waarom klikte je op die link?” of “Waarom liep je daar 's avonds alleen?” of “Wie trapt er nou in zo'n nepmail?”of “Je bent ook veel te lief, je moet meer van je af bijten.” Het zijn voorbeelden van victim blaming, het verschijnsel dat iemand – vaak onbedoeld – een slachtoffer het gevoel geeft dat het zijn of haar eigen schuld is.
Door victim blaming wordt een slachtoffer eigenlijk twee keer geraakt: eerst door de gebeurtenis zelf, daarna door wat anderen erover zeggen. Zo'n oordelende opmerking kan heel direct zijn, zoals “Het is je eigen schuld”, maar veel vaker gebeurt het subtieler door vragen als 'Waarom klikte je op die link?” Met zo'n vraag geef je de indruk dat het slachtoffer iets verkeerd heeft gedaan.
De meeste mensen willen een slachtoffer geen extra pijn doen en victim blaming gebeurt daarom dus meestal onbewust. Het ontstaat vaak uit automatische denkprocessen. Als er iets ergs gebeurt, zoeken we naar een verklaring. Dat geeft een gevoel van controle en veiligheid. Maar waarom-vragen zoals 'Waarom heb je niet om hulp geroepen?” roepen bij een slachtoffer gevoelens van schuld en schaamte op. Dat staat herstel in de weg.
Veel mensen hebben op dit punt een blinde vlek voor hun eigen gedrag. Ongeveer twee op de drie mensen weet wat victim blaming is, maar de meesten denken dat ze het zelf niet doen. In werkelijkheid is dat anders: één op de vijf slachtoffers ervaart dat ze de schuld krijgen van wat hen overkomen is. Mensen denken dus dat anderen aan victim blaming doen, zijzelf niet.
Directe omgeving
Meer dan gemiddeld komt victim blaming voor in de eigen omgeving. Zeven op de tien slachtoffer van victim blaming hebben het bij familie of vrienden ervaren. Daarnaast leggen mannen en 55-plussers vaker de schuld bij de slachtoffers dan vrouwen en jongeren. Opmerkelijk is dat slachtoffers zelf vaker erkennen dat ze zich schuldig maken aan victim blaming dan mensen die nooit slachtoffer zijn geweest. Dat lijkt vreemd, maar juist omdat slachtoffer victim blaming aan den lijve hebben ondervonden, herkennen ze het beter als ze het zelf ook doen.
Daarnaast is de invloed van taal groot. De manier waarop een gebeurtenis wordt verteld, bepaalt mede hoe mensen naar een slachtoffer kijken Soms kan één woord het verschil maken tussen begrip en oordeel. Denk bijvoorbeeld aan het verschil tussen 'het is mij overkomen' of 'ik ben erin getrapt'.
Tweede klap
Slachtoffers ervaren oordelende opmerkingen als een tweede klap. Ze kunnen zich schamen of schuldig gaan voelen. Veel slachtoffers hebben al hun eigen twijfels en vragen wat ze anders hadden kunnen doen. Indirect beschuldigende opmerkingen van anderen kunnen ertoe leiden dat die gevoelens heftiger worden. Sommige slachtoffers durven daardoor niet meer over hun ervaring te praten. Dat kan leiden tot eenzaamheid en minder vertrouwen in anderen.
Victim blaming is te voorkomen door altijd te realiseren dat een slachtoffer nooit verantwoordelijk is voor wat er is gebeurd. Alleen de dader is daarvoor verantwoordelijk. In plaats van kritische vragen te stellen, helpt het een slachtoffer veel meer om erkenning te krijgen. Luister actief en zonder oordeel. Blijf weg van de vraag waarom iemand iets wel of niet heeft gedaan en geef ruimte aan de gevoelens van de ander. Door het oordeel uit te zetten en eerst te luisteren, kan de omgeving bijdragen aan herstel in plaats van het te belemmeren.
Het onderzoek naar victim blaming is gehouden in opdracht van Slachtofferhulp Nederland. Het is gepresenteerd op 22 februari op de Europese Dag van het Slachtoffer. Op deze dag heeft Slachtofferhulp Nederland samen met het Ministerie van Justitie en Veiligheid, het Openbaar Ministerie, Perspectief Herstelbemiddeling, Schadefonds Geweldsmisdrijven, het CJIB, de reclassering, de politie en Fonds Slachtofferhulp nadrukkelijk aandacht gevraagd voor de impact van onze woorden op slachtoffers.
Zelftest
Slachtofferhulp Nederland heeft een test gemaakt over victim blaming. Stel dat een vriendin of familielid vertelt dat er iets heftigs is gebeurd. Wat zeg je dan om die persoon verder te helpen. Beantwoord de acht vragen in de test en ontdek of je oordeel uit staat.
