Geprinte pillen uit de apotheek, binnenkort al mogelijk?

Het 3D-printen van medicijnen is volop in ontwikkeling en de Nederlandse onderzoeksorganisatie TNO speelt daarin een hoofdrol. Zij ontwikkelden een printer die in ongeveer 20 ­seconden een tablet op maat kan maken. De ‘inkt’ van deze printer is een half vloeibare, eetbare stof waaraan het medicijn wordt toegevoegd. Jayeeta Sengupta, manager Strategic Partnerships bij TNO, legt het eenvoudig uit: “In de software stel je precies in hoeveel milligram iemand nodig heeft. De printer doet daarna de rest.” Laagje voor laagje ontstaat binnen twintig tot dertig seconden een tablet, die na ­drogen bij ­kamertemperatuur direct klaar is voor gebruik.

Standaarddosering past niet

Uit onderzoek blijkt dat zo’n 3 procent van alle medicijnen die een openbare apotheek verstrekt, en zelfs 10 procent van de medicijnen uit ziekenhuisapotheken, vóór gebruik nog moet worden aangepast. ­Bijvoorbeeld door het breken of fijnmalen van tabletten. Vaak is dat omdat de standaarddosering niet past bij de patiënt. Dat aanpassen is verre van ideaal. Een tablet breken levert zelden twee gelijke helften op. En bij een nog lagere ­dosering kom je met breken niet meer uit. Ziekenhuisapotheker Liesbeth Ruijgrok van het Erasmus MC ziet dat dagelijks bij kinderen. “Veel medicijnen zijn alleen verkrijgbaar in vaste doseringen van bijvoorbeeld 50 mg, terwijl een kind misschien maar 8 mg nodig heeft. Het lichaams­gewicht van kinderen verandert bovendien snel en daarmee de vereiste dosering ook. Met 3D-printen kunnen we elke dosis exact maken, in heel kleine ­tabletjes die zelfs een baby kan innemen.”

Vorm van een eenhoorn

3D-printen is niet ­bedoeld voor eenvoudige en veelgebruikte ­medicijnen zoals paracetamol. De techniek is vooral ­interessant voor medicijnen waarbij maatwerk nodig is, zoals een nauwkeurige dosering of een aangepaste afgiftesnelheid. Ruijgrok: “Bij hartritmestoornissen gaven we kinderen voorheen de infuusvloeistof met het medicijn flecaïnide in plaats van tableten. Die smaakt niet alleen heel vies, maar moest ook nauwkeurig worden afgemeten. Met 3D-geprinte ­tabletten kunnen we niet alleen de exacte dosis maken, maar ook de smaak aanpassen en zelfs de vorm. Als het kind het leuk vindt, kunnen we de tablet in de vorm van een eenhoorn of het logo van een voetbalclub printen.” Dat is niet alleen prettig voor kinderen. Ook volwassenen die veel medicatie gebruiken, kunnen baat hebben bij tabletten in verschillende vormen of kleuren. De medicijnen zijn bijvoorbeeld makkelijker te herkennen en uit elkaar te houden. Zo kan een bloeddruktablet bijvoorbeeld een rode hartvorm krijgen. Dit kan verwarring voorkomen en een juist gebruik van de medicatie bevorderen. Voor mensen met slikproblemen kan medicatie bovendien uit de printer ­rollen als een tabletje dat in de mond oplost.  Apothekers zien ook mogelijkheden bij het afbouwen van ­bijvoorbeeld sterke pijnstillers of antidepressiva. Dat vraagt nu veel handwerk en precisie. Met een 3D-printer is het eenvoudig een persoonlijk afbouwschema te printen, met steeds iets lagere doseringen. Dat ­verkleint de kans op fouten en maakt het overzichtelijker voor de patiënt.

Hoe veilig en hoe duur is het?

3D-geprinte medicijnen zijn uitgebreid getest voordat patiënten ze krijgen. Tientallen tabletten zijn gecontroleerd op de juiste hoeveelheid werkzame stof, op mogelijke schadelijke stoffen en op houdbaarheid. Als de juistheid eenmaal is vastgesteld, hoeft de apotheek een nieuwe levering alleen nog te controleren op gewicht en uiterlijk. De hulpstoffen die gebruikt worden bij het 3D-printen van pillen zijn dezelfde als die in commerciële tabletten. Wel kan de ­samenstelling iets verschillen. Maar in de meeste gevallen ­zullen 3D-geprinte tabletten de ­medicijnen vervangen die medewerkers van de apotheek nu nog zelf bereiden. En hoe nauwkeurig de apotheker ook werkt, 3D-geprinte medicatie is beter van kwaliteit. De verschillen in sterkte tussen de ­tabletten ­onderling zijn bijvoorbeeld veel kleiner. De kosten voor een 3D-geprinte tablet liggen momenteel tussen de €1 en €3. Dat is veel meer dan een fabrieksmatig geproduceerde pil: een cholesterolverlager of bloeddrukverlager kost vaak maar een paar cent. Voor veelgebruikte medicijnen is 3D-printen daarom geen optie. Vergeleken met medicijnen die apotheken nu zelf bereiden, zijn de kosten echter vergelijkbaar. Maar apotheken moeten de kosten voor­lopig vaak zelf dragen, omdat zorgverzekeraars nog geen ­duidelijke afspraken gemaakt hebben over vergoedingen.

• Lees ook: Zo maakt AI de zorg beter

Hoe nu verder?

In Nederland hebben ­patiënten nog geen 3D-geprinte medicijnen gekregen, maar dat gaat dit jaar veranderen. Uit onderzoek blijkt in ieder geval al dat patiënten de keuzevrijheid enorm waarderen. “Als zij de smaak kunnen kiezen, is de voorkeur snel duidelijk”, zegt Ruijgrok. “En een klein ­geprint tabletje is voor ouders veel handiger dan het afmeten van een drankje.” Een volgende stap in het 3D-printen van medicijnen kan de polypil zijn: één tablet waarin meerdere werkzame stoffen worden gecombineerd. Dat kan voor mensen die veel verschillende medicijnen slikken een uitkomst zijn: minder pillen en minder kans op fouten. Afhankelijk van de kwaliteitseisen, wetgeving en vergoeding door zorgverzekeraars zal het nog ­zeker tien jaar duren voordat de polypil gemeengoed wordt, denkt apotheker Wouter ­Pannekoek. Hij deed onderzoek naar het 3D-printen van geneesmiddelen in de openbare apotheek. Ondanks alle voordelen zullen de meeste apotheken voorlopig niet zelf gaan 3D-printen; vaak laten zij medicijnen maken door grootschalige bereidingsapotheken. Daar zal zo’n printer eerder te vinden zijn. De komende ­decennia zul je van veel medicijnen dus nog steeds de fabrieksverpakking krijgen. Maar mensen die maatwerk nodig hebben kunnen over één tot twee jaar een gepersonaliseerde 3D-­geprinte pil verwachten.

Natuurlijke afgifte hormoon

Een van de medicijnen waar het ErasmusMC onderzoek naar doet is hydrocortison, een hormoon dat artsen voorschrijven bij bijnierschorsproblemen. Van nature maakt het lichaam het hormoon cortisol het meest in de ochtend aan. Gedurende de dag neemt de aanmaak af en stijgt deze ’s nachts weer. “Patiënten slikken nu drie keer per dag een tablet, waardoor telkens een klein piekje in de cortisolspiegel ontstaat”, legt ziekenhuisapotheker Liesbeth Ruijgrok uit. Een geprinte tablet met gereguleerde afgifte bootst de natuurlijke afgifte veel beter na. De patiënt neemt deze tablet, die geleidelijk hydrocortison afgeeft, ’s ochtends in. ’s Avonds neemt hij een pil die pas na vier tot vijf uur langzaam begint te werken. Zo is er ’s ochtends vroeg, voordat de patiënt wakker is en zijn ochtenddosering heeft ingenomen, al cortisol beschikbaar.