Rouwen: misverstanden over verlies verwerken. Wat is uw ervaring?

'Als je een verlies wilt verwerken, moet je erover praten'. Plus Magazine zet acht misverstanden over rouwen en verliesverwerking op een rijtje. Wat is uw ervaring met het verwerken van een verlies?

MISVERSTAND
Rouwen doe je pas als iemand dood is

Dat is niet zo. Is er sprake van een ziekbed – een geliefde heeft bijvoorbeeld kanker of Alzheimer – dan begint het rouwproces eerder. Een gezond iemand zien aftakelen, zorgt vaak voor veel verdriet. Je rouwt om het verlies van je geliefdes gezondheid, van de mens die hij/zij ooit was en van jullie leven samen. Dit wordt ook wel ‘anticiperende rouw’ genoemd. Vooral mantelzorgers – degenen die de zieke verzorgen – hebben er last van.

De omgeving begrijpt deze vorm van rouw vaak niet goed (‘Wat zeur je nou, hij/zij leeft toch nog’), waardoor mensen zich eenzaam en geïsoleerd kunnen voelen. Uit onderzoek van de Universiteit van Indianapolis blijkt zelfs dat mantelzorgers meer worden gekweld door hun anticiperende rouw dan door de vaak zware verzorgingstaken of het gebrek aan praktische steun.

MISVERSTAND
Na een paar maanden rouwen moet je de draad weer oppakken

Dat is helemaal niet nodig. Gaat het om iemand aan wie je sterk gehecht bent – een kind of partner – dan kost dat meer tijd. Uit onderzoek van de Duke University in de Verenigde Staten blijkt dat de meeste mensen pas drie maanden na het overlijden van hun partner de diepste dip hebben. Daarna gaat het langzaam beter. Uit ander Amerikaans onderzoek, van de Ohio State University, blijkt dat er rond de vijfhonderd dagen na het overlijden een soort keerpunt ontstaat: na die vijfhonderd dagen voelen mensen zich gemiddeld genomen een stuk beter dan daarvoor.

Hoewel de tijd het grootste deel van de wond vaak heelt, laten veel verliezen zich nooit helemaal verwerken. Psychologe Leoniek Wijngaards doet aan de universiteit van Utrecht onderzoek naar rouw: “Ook na veel jaren kan het gemis nog groot zijn. Wel wordt op een gegeven moment de acute rouw – het niet kunnen begrijpen en accepteren dat het gebeurd is – minder. Maar het leven wordt nooit meer hetzelfde. Kun je je leven na een tijd weer op een zinvolle wijze voortzetten, met daarin een plaats voor het overlijden, dan heb je het op een goede manier verwerkt.”

MISVERSTAND
Het wordt vanzelf beter...

Helaas is dat niet altijd het geval. In zijn boek ‘Psychologische hulpverlening aan ouderen’ onderscheidt psycholoog Huub Buijssen een aantal vormen van zogeheten gecompliceerde rouw. Bijvoorbeeld als mensen na een aantal jaren nog steeds even intens rouwen als in het begin, of rouwgevoelens (on)bewust onderdrukken en vermijden. Gecompliceerde rouw zorgt voor veel psychische klachten en kan uitmonden in een chronische depressie. Het risico op gecompliceerde rouw is het grootst voor mensen met een slechte gezondheid, mensen die weinig steun uit hun omgeving ervaren en mensen die weinig zelfvertrouwen hebben. Ongeveer 15 procent van de nabestaanden heeft last van gecompliceerde rouw en heeft professionele hulp nodig. Wie in zijn leven gevoelens bij kleine verliezen – een dode cavia of overleden ver familielid – durft te uiten of geleerd heeft te uiten, heeft later minder kans op gecompliceerde rouw bij een groter afscheid.

MISVERSTAND
Het is niet normaal als je tegen iemand praat die overleden is

Dat kan juist heel goed zijn. Psychologe Leoniek Wijngaards: “Vroeger dacht men dat je na het overlijden alle banden met de overledene moest verbreken om het overlijden echt te kunnen verwerken. Tegenwoordig is het idee juist dat een band houden met de overledene positief kan werken.”

Uit onderzoek van de universiteit van Liverpool blijkt dat nabestaanden die tegen hun overleden partner praten, zich beter voelen dan degenen die dat niet doen. Het gevoel dat de ander er nog is, kan troost geven en helpen de overgang te maken naar een leven zonder partner.

Maar dit geldt niet voor iedereen. Uit onderzoek van de universiteit van Bergen (Noorwegen) blijkt namelijk dat mensen die de aanwezigheid van wijlen de partner als extreem positief of extreem negatief ervaren, juist meer problemen hebben.

Psychologe Martine Delfos, schrijfster van ‘De schoonheid van het verschil’: “In beide gevallen hebben mensen moeite om het overlijden te accepteren. Ze staan niet met beide benen in de realiteit of zitten nog vol spijt- of schuldgevoelens.” 

MISVERSTAND
Om verlies te ver­werken, moet je er veel over praten

Niet per se. Of praten de juiste manier is om verlies te verwerken, hangt bijvoorbeeld af van de vraag of je een man of een vrouw bent.
Psychologe Martine Delfos: “Mannen zijn meer dan vrouwen geneigd hard te gaan werken of te sporten. Vrouwen proberen het probleem juist vaak te verwerken door te praten en steun te zoeken bij anderen.”

Het verschil tussen mannen en vrouwen in rouwen kan tot huwelijks­problemen leiden als bijvoorbeeld een kind overlijdt. Delfos: “Dat verschil in rouwgedrag kan partners uit elkaar drijven, juist op het moment dat ze elkaar het meest nodig hebben. Denkt de man: ze blijft er maar over doorgaan, terwijl de vrouw denkt: hij vlucht in zijn werk!”

De waarheid is dat praten én werken zinvolle strategieën zijn om de pijn te verlichten. Het gaat er niet zozeer om dat partners precies hetzelfde rouwen, maar dat partners van elkaar accepteren dat ze het elk op hun eigen manier doen.

MISVERSTAND
Het maakt niet uit of iemand plotseling of na een langdurig ziekbed overlijdt

Dat maakt wel uit. Leoniek Wijngaards: “Alhoewel het verlies even groot blijft, ongeacht hoe iemand overleden is, is de schok groter als het overlijden plotseling is.”

Is een geliefde omgekomen als gevolg van een misdaad of ongeluk, dan kunnen nabestaanden zelfs kampen met een posttraumatische stressstoornis, vooral als ze zelf aanwezig waren bij het ongeluk. Nabestaanden kunnen maanden- of zelfs jarenlang last hebben van nachtmerries, flashbacks, ­depressieve gevoelens, ernstige prikkelbaarheid en hevige schrikreacties. Komt daarentegen een sterfgeval niet (helemaal) onverwacht, bijvoorbeeld door een ziekbed, dan hebben mensen de gelegenheid om al voor het overlijden afscheid te nemen en het verlies deels te accepteren. Dat geeft ze een ‘voorsprong’ in de rouwverwerking. Maar een ziekbed moet ook weer niet te lang duren. Psycholoog Huub Buijssen: “Vaak zien we bij ouderen dat een langdurig ziekbed van de partner hun krachten sloopt; men is helemaal leeg en op als het echte rouwproces nog moet beginnen.”

MISVERSTAND
‘Gezonde’ rouw verloopt volgens een vast patroon­

Dat is niet waar. Wel zijn er verschillende fasen te onderscheiden in het rouwproces. In haar boek ‘Lessen voor levenden’ onderscheidt de wereldberoemde, in 2004 overleden, psychiater Elisabeth Kübler-Ross vijf van deze stadia; 1: ontkenning, 2: woede, 3: marchanderen (‘stel dat … was gebeurd?’), 4: depressie, en 5: acceptatie. Als rouwende hoef je echter niet per se alle fasen te doorlopen, of dat in een vaste volgorde te doen: er is geen vaststaand plan of schema om van verdriet te helen, aldus Kübler-Ross.

Acceptatie van het verlies heeft vaak ook nog zingeving tot gevolg. Over haar eigen rouw – twee miskramen en het overlijden van haar ex-man – zei Kübler-Ross bijvoorbeeld: “Nu besef ik dat mijn levenswerk niet mogelijk zou zijn geweest als die droevige speling van het lot me niet een bepaalde kant op had gestuurd.”

MISVERSTAND
Een verlies is altijd ­alleen maar negatief

Dat is niet waar. Hoewel het overlijden van een geliefde zeer pijnlijk is, kun je er emotioneel en psychisch ook van groeien. Een moeder van wie het kind overleed: “Sinds de dood van mijn zoon ben ik een stuk milder geworden voor anderen. Ik veroordeel mensen minder snel. Ik heb geleerd dat iedereen zijn redenen heeft om iets te doen. Wel had ik het graag op een andere, makkelijker manier geleerd.”

Volgens de Amerikaanse psychiater Irvin Yalom, schrijver van ‘Tegen de zon in kijken’, zorgt het overlijden van een geliefde er vaak voor dat mensen wakker worden geschud. Ze realiseren zich opeens wat écht belangrijk is in het leven: hun relaties met anderen, de natuur, vriendschap en liefde. Yalom: “In een dergelijke gemoedstoestand nemen mensen zich voor om alleen nog maar dingen te doen die ze echt belangrijk vinden en waar ze helemaal achter staan. Ze durven (eindelijk) ­radicale beslissingen te nemen die hun leven ten goede komen.”

Meer weten?

Boek: ‘Over rouw: de zin van de vijf stadia van rouwverwerking’ van Elisabeth Kübler-Ross & David Kessler. Uitg. Ambo-Anthos, €19,95.
CD: ‘Stil verdriet’ (cd-luisterboek) van Manu Keirse. Uitgeverij Terra-Lannoo, €12,95.
Website: http://www.verliesverwerken.nl/ (website van de Landelijke Stichting Rouwbegeleiding).

Uw ervaringen?

  • Wat zijn uw ervaringen met rouwen? Klik op de knop 'Reageer' onder dit artikel en deel uw ervaringen met andere lezers!
Bron(nen):
  • Plus Magazine

247 Comments

Door karin heida (niet gecontroleerd) op zo, 20-10-2019 - 13:13

mijn man is 2 jaar geleden overleden, aan de ziekte van kalher, hij is 6 jaar ernstig ziek geweest. Het kwam aan het licht, toen hij in 2011 is opgenomen in het ziekenhuis, waar hij door longontsteking en pleuritis 3 weken in een kunstmatige coma heeft gelegen, in die tijd moest ik al 2 keer afscheid van hem nemen, omdat het zo slecht ging.
Daarna is hij weer redelijk opgeknapt, maar nooit meer de oude geworden, steeds opnieuw moest hij een stukje inleveren, tot het moment van overlijden heeft hij op wilskracht nog 6 jaar gestreden.
En ik stond aan de zijlijn toe te kijken, en heb gedaan wat ik kon om het zo makkelijk mogelijk de maken voor hem.
Ben gestopt met werken om voor hem te kunnen zorgen.
Het rouwproces is bij mij al 8 jaar bezig, eerst de ziekte van mijn man, de diagnose, de wetenschap dat ik hem zou gaan verliezen, de strijd samen.
Een half jaar voor zijn overlijden zijn de behandelingen stopgezet, er was geen hoop meer, toen moest ik me erop voorbereiden dat ik hem ging verliezen.
Hij heeft nog een operatie ondergaan wat 50/50 kans was dat hij het zou overleven, dat heeft hij gedaan, omdat hij anders niks meer zou kunnen, en dan ging hij liever dood.
Na zijn operatie 4 maanden revalidatie, in een zorginstelling, ondertussen kon hij niet meer thuis komen en zijn wij met grote spoed verhuisd naar een seriorencomplex, dat was de enige mogelijkheid om weer samen te zijn, wel even wennen, ik ben nog maar 51.
Wij woonden daar een week, toen is mijn man overleden, weg is alles, mijn wereld, mijn man, ik moest alles weer opnieuw opbouwen.
Gelukkig heb ik een man ontmoet, die ook zijn vrouw heeft verloren, hij begrijpt waar ik door moet, en we hebben veel steun aan elkaar.
Dat maakt het niet makkelijker, wel wat dragelijker, het is moeilijk om je leven weer op te pakken als je zo lang de zorg hebt gehad.
Het gemis blijft intens, maar ook de dankbaarheid, dat mijn man toch nog 6 jaar heeft mogen leven.
Hij heeft mij een nieuw leven gegeven, hier in dit nieuwe huis met nieuwe mensen, en daar ben ik nog altijd dankbaar voor, ondanks alles

Door karin (niet gecontroleerd) op zo, 20-10-2019 - 12:01

Rouwen doet iedereen op zijn eigen manier, het gaat er om dat je het een plaatsje kunt geven en er niet in blijft hangen, waardoor het zich op den duur lichamelijk en geestelijk gaat vast zetten en er problemen gaan ontstaan.
Zelf ben ik 9 jaar lang buddie geweest(de eerste buddie's waren gekoppeld aan Hiv/aids clienten)Ik heb vele mensen in die 9 jaar begeleid op hyn stervensbed en daarna de familie en partners begeleid in hun rouwproces.Er was duidelijk dat daar geen regels,wetten of tijd aan gebonden was, ieder doet dat op zijn eigen ritme en dat hoort een ieder te respecteren, voor vele mensen was de dood, geen dood maar de overgang naar een andere dimensie, hetgeen ze de meeste moeite mee hadden was dat het tastbare weg was.Maar het leuke was dat deze groep mensen, de overledenen in hun dromen al was dit volgens deze groep meer een visioen dan een droim, waarbij de overledene hun kwam vertellen dat het goed met ze gaat en ze alle ziekte en ongemakken op de aarde hadden achtergelaten en het goed met ze ging.Ook liet iedereen zich zien zoals ze er rond hyn 30ste uitzagen.Kortom als je dit hebt mogen zien zet rouw zich om in blijdschap en weten dat weg niet echt weg is.

Door ger (niet gecontroleerd) op za, 19-10-2019 - 23:04

mijn vrouw is op zaterdag 13 augustus s,middags om 13.45 aan longkanker overleden in de leeftijd van 72 jaar, sindsdien heb ik veel mee gemaakt, wat niet van schoonheid getuigd jegens mij, het is 3 jaar na dato, maar ik heb sindsdien een leeg gevoel, ik heb in een groep van rouwverwerking dat was plezierig, maar voor mij een moment opname, en ik wil er telkens ook niet meer over praten want dat helpt niet, want het wekt steeds weer emoties op, en ik wil er ook geen uren over praten, want dat heeft geen enkele zin, het is voor mij grotendeels heimwee, ik word opstandig als men tegen mij zegt jij moet de knop omdraaien en verder gaan met je leven, degene die dat tegen mij zegt hebben hun partner nog, zelf heb ik veel contacten met vrienden, met familie en kennissen ik zit op fitness, ik zit op een prachtig gemengd zangkoor, en wij zingen in de a klasse, als ik dan weer thuiskom overvalt mij de stilte weer, en krijgt de heimwee mij weer in z.n greep en voel mij dan onprettig en een beetje angstig, en al die praat sessies zijn niet aan mij besteed, want uiteindelijk moet ik het zelf richting en inhoud geven, en daar gaat een tijd over heen.

Door Maria (niet gecontroleerd) op vr, 18-10-2019 - 13:34

Ik mis in uw artikel het begrip wat mensen door moeten maken na een plotselinge scheiding.
Na een huwelijk van 25 jaar, koos mijn ex-man voor een andere vrouw, binnen enkele dagen was hij vertrokken, de kinderen en mij in verwarring en totaal ontredderd achterlatend.
Het verdriet, eenzaamheid en onbegrip was onvoorstelbaar, geloof maar dat wij lang in een verwerkingsproces gezeten hebben.
Ook na een scheiding ben je de partner kwijt en is de eenzaamheid minstens zo groot!

Door Desiree (niet gecontroleerd) op do, 17-10-2019 - 21:05

Wat pijnlijk is, dat je gevoelens genegeerd worden, en afgedaan met dat je het maar moet relativeren, terwijl je er juist geen afstand van kan doen, vooral niet praten, zo ongevoelig.

Door Liezy Claes (niet gecontroleerd) op wo, 16-10-2019 - 20:10

Mijn vader stierf op 5 november 2018 aan de gevolgen van longkanker. Mijn moeder, mijn tante en ik stonden rond zijn ziekbed. Hij is thuis gestorven, er was geen plaats op de palliatieve eenheden van de ziekenhuizen in Genk en Hasselt. 13 maanden streed hij moedig tegen die rotziekte. Toen we de diagnose vernamen, was dat een enorme schok en begon het rouwproces. 68 jaar is hij geworden. Papa was een grote en sterke en gezonde man. Ik heb hem gedurende een jaar zien aftakelen.
Enerzijds probeerden we samen nog mooie momenten te maken, anderzijds stond ik zulke angsten uit omdat niemand wist hoe lang hij nog zou leven. Er is lang niet over gepraat, 3 maanden voor zijn dood wisten we dat de eerste chemo en immunotherapie niet had aangeslagen. Toen pas begon papa over zijn gevoelens te praten en mocht de buitenwereld het weten. Hij heeft vreselijke pijn gehad, dat was het ergste. Machteloosheid, onomkeerbaarheid, angst en verdriet putten me uit. Ik kon maar op weinig krediet van mijn toenmalige vriend rekenen. We hadden al problemen door ons nieuw samengestelde gezin. Ik probeerde er elk weekend te zijn voor mijn vader en ook mijn moeder te steunen in de zware rol als mantelzorger. Ondertussen ploeterde ik verder als onervaren stiefmoeder, werken als leerkracht met alweer onzekerheid voor het behoud van mijn job, een postgraduaat voltooien... Ik trachtte alle ballen in de lucht te houden.
Het ging ineens heel snel achteruit... Ik verloor emotioneel de pedalen. Voelde me een bang klein meisje. Ik voelde me niet gehoord of gesteund door mijn ex. Ik kreeg woedeuitbarstingen naar hem toe, eiste dat hij me moest helpen om het verdriet te dragen, om te helpen met het huishouden, om zijn aandacht, om het makkelijker te maken in het samenleven met zijn dochter. Maar hij nam afstand. Ik kon niet terecht bij mijn moeder of broer die op een heel andere manier rouwden. Ze duwden me weg. Gelukkig kon ik terecht bij mijn vrienden om te huilen en praten over mijn vader, en over de moeilijk lopende relatie met mijn vriend. Na papa's overlijden was ik de zin van het leven kwijt. Ik voelde me verdwaald. Met 1 been in overspoelend verdriet en met het andere been proberen mee te draaien met de wereld. Enkele ruzies later brak mijn vriend met me, 15 weken na papa's dood. Ik stortte in. Professionele hulp kwam erbij, noodzakelijk. Ik ben die hulpverleners heel dankbaar. Tot vandaag ga ik wekelijks naar professionele hulpverleners die me helpen door het dubbele rouwproces. Mijn moeder was ook maar alleen en begon eindelijk haar verdriet toe te latenw dus ik kon bij haar gaan wonen.
Gelukkig heb ik een job die ik relatief graag doe, een baas en collega's die me helpen en lieve vrienden bij wie ik mag huilen. Mijn liefste vader. Het voelt alsof een deel van mijn hart is meegestorven... Ik mis hem zo...

Door john (niet gecontroleerd) op vr, 11-10-2019 - 14:46

Na een zoektocht van 36 jaar er achter gekomen dat mijn dierbare vriendin op 56 jarige leeftijd aan longkanker overledenen was vanwege die verdomde sigarettentroep e andere rotzooi. Echter na verloop van tijd was zij ineens bij mij en heb daarbij een intense warmte, liefde, genegenheid ervaren en tot mijn verbazing haar aanwezigheid daadwerkelijk gevoeld en gezien. Voor al lieve mensen die ook een dierbaar persoon zijn gaan missen kan dit ook een troost zijn dat er meer kan zijn dan de mens denkt dat er is. Ook allen veel sterkte toegewenst.

Door G.Theeuwes (niet gecontroleerd) op vr, 11-10-2019 - 09:52

Mijn man is na het constateren van longkanker, na een jaar overleden. De drie maanden van nog te leven werken een jaar. Het accepteren van dood gaan was moeilijk . Hoop op beterschap bleef. Na zijn dood was er een gat. Ontmoette na acht maanden iemand wiens vrouw een jaar voor mijn man was overleden. Daar heb ik veel steun aan gehad. We hadden hetzelfde mee gemaakt, wisten, hoe het voelde, de pijn het verdriet. Ik praat nog vaak hard op tegen hem als ik iets stoms heb gedaan. Ook al is hij er niet meer, in mijn gedachten is hij er nog steeds. Het gem is blijft, maar de scherpe rand is er vanaf. Het leven gaat door, al heeft het Lange tijd stil gestaan.

Door Monique (niet gecontroleerd) op do, 10-10-2019 - 17:44

Mijn man is elf jaar ziek geweest, maar heeft tussen alle behandelingen en operaties door nog veel gewerkt omdat hij dat fijn vond. Het laatste jaar was hij thuis en de laatste vijf maanden heb ik hem volledig thuis verzorgd. Hij is op 9 november 2018 overleden. Het gaat goed met mij (natuurlijk met ups en downs, maar meer ups!) Ik denk dat ik al een groot deel tijdens zijn ziekbed heb gerouwd en verwerkt. Het "voordeel" van een ziekbed is dat je dingen samen kunt bespreken (financiën, crematie) en dingen naar elkaar toe kunt uitspreken... Het gemis na het overlijden is even groot. Rouwen is zwaar en kost veel energie. Het moeilijkste op dit moment vind ik mijn kinderen (25, 23 en 19 jaar), die praten erg weinig over hun vader en hun verdriet... Hoe moet daar mee omgaan?

Door Monique (niet gecontroleerd) op do, 10-10-2019 - 17:35

Wat ontzettend naar dat ze op het werk geen begrip hebben. Mijn man is 11 jaar ziek geweest. De laatste vijf maanden heb ik volledig voor hem kunnen zorgen, ik hoefde niet te werken. Daar ben ik mijn baas eeuwig dankbaar voor! Ik zou toch nog eens proberen te praten en anders "gewoon" ziek melden? Sterkte!