Werken hersensupplementen tegen vergeetachtigheid en concentratieverlies?

Naarmate je ouder wordt, verandert je brein. De verwerkingssnelheid neemt iets af, het werkgeheugen wordt minder soepel en multitasken kost meer moeite. Dat is een normaal onderdeel van het ouder worden. Vergeetachtigheid betekent dus niet automatisch dat er sprake is van dementie. Sterker nog: milde vergeetachtigheid - even niet op een naam komen of je sleutels zoeken - hoort bij een gezond ouder wordend brein. Maar het maakt supplementen die 'het geheugen verbeteren' wel aantrekkelijk.

Lees ook: Beschermt een hond tegen dementie?

Wat zijn noötropica?

Deze hersensupplementen, ook wel noötropica genoemd, zijn niet nieuw. Noötropica is de verzamelnaam voor stoffen die de cognitieve functies zoals geheugen, concentratie en alertheid zouden ondersteunen. Het gaat meestal om plantaardige extracten of voedingsstoffen. Het is dus eigenlijk een hip woord voor cognitieboosters als ginsengwortel, ashwagandha, bacopa, ginkgo biloba en L-theanine uit groene thee. Volgens neurowetenschapper Leen Decorte beïnvloeden deze middelen het brein op verschillende manieren. "Ze verbeteren de zuurstoftoevoer naar de hersenen, bevorderen de beschikbaarheid van neurotransmitters en beschermen zenuwcellen dankzij een antioxidatieve werking", zegt hij in Knack. In theorie zouden ze zo het geheugen en de concentratie ondersteunen. Daarbij is één voorwaarde cruciaal: de werkzame stof moet door de bloed-hersenbarrière kunnen dringen. En dat lukt lang niet bij alle stoffen.

Voorbeelden van noötropica

• Ginkgo biloba zou de doorbloeding van de hersenen verbeteren.

• Bacopa monnieri: traditioneel gebruikt in de ayurvedische geneeskunde voor geheugenondersteuning.

• Ashwagandha: een zogenoemd adaptogeen dat mogelijk stress helpt reguleren. Het RIVM adviseert overigens om voorzichtig te zijn met supplementen die deze stof bevatten, onder meer vanwege meldingen van leverproblemen.

• L-theanine: een aminozuur uit groene thee dat ontspanning bevordert zonder slaperig te maken. Vooral de combinatie van L-theanine en cafeïne krijgt veel aandacht. Wetenschappelijk onderzoek ondersteunt deels dat L-theanine in combinatie met cafeïne de aandacht en taakprestaties op korte termijn kan verbeteren. Het effect is echter mild en tijdelijk.

Is de werking van 'hersenpillen' bewezen? 

Hoe stevig is het wetenschappelijk bewijs? Tot dusver is er nog bij geen enkel supplement een breinboostend effect aangetoond in een dubbelblind, placebogecontroleerd onderzoek. Dat is de gouden standaard in medisch onderzoek. Zonder zulke studies blijft het lastig om harde conclusies te trekken. Dat betekent niet dat er geen onderzoeken zijn. Voor sommige stoffen, zoals bacopa monnieri, laten kleine studies lichte verbeteringen in geheugenprestaties zien. Ook L-theanine in combinatie met cafeïne kan dus tijdelijk de alertheid verhogen. Maar de effecten zijn doorgaans bescheiden en vaak van korte duur. Grote overzichtsstudies, zoals eentje over ginkgo biloba, vinden geen overtuigend bewijs dat deze middelen dementie voorkomen of het geheugen substantieel verbeteren.

De discussie over ‘hersenpillen’ beperkt overigens zich niet tot kruidenextracten. Sommige mensen nemen ook medicijnen, zoals methylfenidaat en modafinil, om hun concentratie of geheugen te boosten. Die geneesmiddelen zijn oorspronkelijk bedoeld voor aandoeningen als ADHD of narcolepsie. Onderzoek laat zien dat deze middelen bij gezonde mensen hooguit kleine verbeteringen geven in bepaalde cognitieve taken, terwijl er wel risico’s en bijwerkingen zijn. Het idee van een veilige pil die het brein structureel slimmer of sneller maakt, is vooralsnog een mythe.

Voorkomt het dementie?

Voor veel mensen speelt bovendien de vraag of supplementen kunnen helpen bij het voorkomen of vertragen van dementie. Door de vergrijzing neemt het aantal mensen met dementie wereldwijd sterk toe. De hoop dat een capsule dit proces kan vertragen, is begrijpelijk. Maar er is op dit moment geen enkel supplement dat dementie zoals Alzheimer kan genezen, vertragen of voorkomen. Sommige stoffen zoals curcumine (uit kurkuma) worden onderzocht op hun invloed op eiwitophopingen in de hersenen, maar klinisch relevante effecten zijn nog niet overtuigend aangetoond.

Wat werkt wel?

Wat werkt dan wél als je je brein zo lang mogelijk fit wilt houden? Volgens neurologen ligt de grootste winst niet in een potje pillen, maar in leefstijl. Verse groenten en fruit, vis en olijfolie bevorderen de hersengezondheid. Zeker in combinatie met lichaamsbeweging en intellectueel actief blijven. Deze visie wordt ondersteund door grote internationale studies naar het mediterrane dieet en het zogeheten MIND-dieet, die in verband worden gebracht met een lager risico op cognitieve achteruitgang. Regelmatige lichaamsbeweging stimuleert de doorbloeding van de hersenen en de vorming van nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen. Voldoende slaap helpt bij het afvoeren van afvalstoffen uit de hersenen. Sociale contacten en mentale uitdaging - denk aan zoals lezen, een cursus volgen of een instrument bespelen - houden hersennetwerken actief. Dat zijn geen snelle oplossingen, maar wel maatregelen met brede gezondheidsvoordelen.

Wanneer moet je naar de huisarts met geheugenproblemen?

Af en toe een naam vergeten of wat langer moeten nadenken over een woord hoort bij een gezond ouder wordend brein. Pas wanneer geheugenproblemen snel verergeren of het dagelijks functioneren beïnvloeden, is het verstandig om de huisarts te raadplegen. Twijfel je over je geheugen? Ga dan altijd eerst naar je huisarts, zeker als:

• Vergeetachtigheid snel toeneemt

• Dagelijkse handelingen moeilijker worden

• Je omgeving zich zorgen maakt