Zo ontdek je of een medische video nep is
Je ziet een bekende arts in beeld. Hij kijkt je recht aan en zegt dat je per direct kunt stoppen met je diabetesmedicatie. Of een cardioloog die een 'doorbraak' belooft met een natuurlijk supplement tegen hartklachten. De video oogt professioneel, de stem klinkt vertrouwd. Toch klopt er iets niet. Het is een medische deepfake. Hoe herken je zo’n medische nepvideo en voorkom je dat je erin trapt? Leonie Hulstein van Dokters Vandaag legt uit waar je op moet letten.
Medische deepfakes, nepvideo’s die met behulp van kunstmatige intelligentie zijn gemaakt, vormen een groeiend probleem. Daarbij worden het gezicht en de stem van echte artsen gekopieerd om misleidende gezondheidsclaims of producten te promoten. Artsen lijken dus iets te zeggen wat zij nooit hebben gezegd. Volgens Leonie Hulstein, oprichter van Dokters Vandaag en specialist in medische desinformatie, is dat extra zorgwekkend. "Het is een groot probleem, omdat het over gezondheid gaat. Daarmee is het gevaarlijker dan bijvoorbeeld nepvideo’s waarin crypto wordt aangeprezen. Hier kan het direct schadelijk zijn voor iemands gezondheid."
Bekende artsen als uithangbord voor nepmedicatie
De afgelopen tijd doken meerdere nepvideo’s op waarin Nederlandse artsen zonder hun toestemming figureren. Zo verscheen oud-huisarts Ted van Essen - bij het grote publiek bekend als 'Dokter Ted' - in video’s waarin hij zogenaamd adviseert te stoppen met diabetesmedicatie. Ook internist Marcel Levi, huisarts Tamara Derks, intensivist Diederik Gommers, cardioloog Janneke Wittekoek en neurobioloog Dick Swaab werden al misbruikt in nepvideo’s.
In dit soort video’s worden vaak supplementen of 'wondermiddelen' aangeprezen die chronische ziekten zouden genezen. Wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt vrijwel altijd. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en het RIVM waarschuwen al langer voor de risico’s van vervalste of niet-geregistreerde geneesmiddelen die online worden aangeboden. Ze kunnen verkeerd gedoseerd zijn of schadelijke stoffen bevatten. Hetzelfde geldt voor supplementen die in de video's worden aangeraden. Dat artsen worden ingezet als digitaal uithangbord, is geen toeval. "Mensen vertrouwen artsen," zegt Hulstein. "Zeker als ze iemand herkennen van televisie of uit de media."
Ook influencers kunnen troep verkopen
Uit onderzoek naar online misinformatie blijkt dat ouderen gemiddeld kwetsbaarder zijn voor misleidende content dan jongeren. Hulstein herkent dat beeld. "Jongeren zijn opgegroeid met social media en influencers. Die weten dat influencers ook troep kunnen verkopen. Ouderen kijken soms met een minder getraind oog naar dit soort video’s en gaan eerder af op de boodschap. Ze kijken soms net iets minder kritisch naar kleine details in een video," zegt Hulstein. "Daar komt bij dat gezondheid bij een oudere doelgroep vaker een rol speelt. Wie kampt met hartklachten, gewrichtspijn of diabetes en online een video ziet waarin een arts een eenvoudige oplossing belooft, kan sneller geneigd zijn te klikken. Juist daar spelen medische deepfake-video’s op in."
Hoe kun je een medische deepfake herkennen?
Deepfakes worden steeds beter, maar er zijn nog signalen die kunnen verraden dat een medische video nep is. Hulstein: "Let op kleine technische afwijkingen. De lipbewegingen lopen soms nét niet synchroon met het geluid. De stem klinkt vlak of onnatuurlijk. Bij snelle bewegingen kan het gezicht kort vervormen." Maar volgens Hulstein is er een nog belangrijker controlemiddel: de afzender. "Kijk altijd van welk account de video afkomstig is. Is het een officieel, geverifieerd account van een arts of ziekenhuis? Of komt het van een onbekend profiel dat gelinkt is aan een webshop of supplementensite?"
Volgens Hulstein is er één vuistregel die je altijd kunt toepassen: "Ga er gewoon vanuit dat betrouwbare artsen geen supplementen en medicatie verkopen via vage links op social media. Punt." En ze voegt eraan toe: "Als het te mooi lijkt om waar te zijn, dan ís dat ook zo. Klik bij twijfel niet op de link onder de video. Noteer liever de naam van het product of de claim en bespreek die met je huisarts of apotheker."
Lees ook: Politie waarschuwt voor nepagenten, zo herken je ze
De rol van Facebook, Instagram en TikTok
Sociale mediaplatforms nemen maatregelen tegen misleidende content, bijvoorbeeld door video’s te labelen of te verwijderen. Toch lopen ze volgens Hulstein vaak achter de feiten aan. "Tegen de tijd dat een video wordt gelabeld als door AI gegenereerd, kan die al miljoenen mensen hebben bereikt." Gebruikers kunnen zelf helpen door medische nepvideo’s te melden. Op de meeste platforms kan dat eenvoudig via de meldfunctie. Hoe vaker een video wordt gerapporteerd, hoe groter de kans dat deze wordt onderzocht.
Tegelijkertijd is het probleem complex. De makers van medische deepfakes opereren vaak internationaal en zijn moeilijk te traceren. "Het begint bij de maker, dan heb je de techplatforms die de verspreiding faciliteren, de AI-tools die het mogelijk maken en uiteindelijk ook de kijker," zegt Hulstein. "Het is een hele keten."
Deepfakes zijn deel van een groter probleem
Volgens Hulstein moeten we medische deepfakes zien als onderdeel van een breder maatschappelijk probleem: medische desinformatie op sociale media. "Artsen hebben in de spreekkamer vooral last van wat mensen online lezen over vaccinaties, hartgezondheid of leefstijl. Deepfakes zijn daar een onderdeel van, maar het grotere probleem is dat onjuiste medische informatie zich razendsnel verspreidt. Artsen moeten vooral arts zijn. Het kan niet zo zijn dat zij óók nog eens de internetpolitie moeten spelen."
Dat betrouwbare informatie hard nodig is, merkt ze dagelijks bij Dokters Vandaag. Het platform, waarop echte artsen medische uitleg geven, groeit nog altijd. "We zien elke maand de belangstelling toenemen. Dat betekent dat mensen behoefte hebben aan betrouwbare informatie. En dat tegenwicht is belangrijk."
Leonie Hulstein is mede-oprichter van Dokters Vandaag, een platform waarop artsen betrouwbare medische informatie delen in duidelijke korte video's. Ze is gespecialiseerd in medische desinformatie en de impact van AI-technologie op gezondheidscommunicatie.
