Rouwen: misverstanden over verlies verwerken. Wat is uw ervaring?

'Als je een verlies wilt verwerken, moet je erover praten'. Plus Magazine zet acht misverstanden over rouwen en verliesverwerking op een rijtje. Wat is uw ervaring met het verwerken van een verlies?

MISVERSTAND
Rouwen doe je pas als iemand dood is

Dat is niet zo. Is er sprake van een ziekbed – een geliefde heeft bijvoorbeeld kanker of Alzheimer – dan begint het rouwproces eerder. Een gezond iemand zien aftakelen, zorgt vaak voor veel verdriet. Je rouwt om het verlies van je geliefdes gezondheid, van de mens die hij/zij ooit was en van jullie leven samen. Dit wordt ook wel ‘anticiperende rouw’ genoemd. Vooral mantelzorgers – degenen die de zieke verzorgen – hebben er last van.

De omgeving begrijpt deze vorm van rouw vaak niet goed (‘Wat zeur je nou, hij/zij leeft toch nog’), waardoor mensen zich eenzaam en geïsoleerd kunnen voelen. Uit onderzoek van de Universiteit van Indianapolis blijkt zelfs dat mantelzorgers meer worden gekweld door hun anticiperende rouw dan door de vaak zware verzorgingstaken of het gebrek aan praktische steun.

MISVERSTAND
Na een paar maanden rouwen moet je de draad weer oppakken

Dat is helemaal niet nodig. Gaat het om iemand aan wie je sterk gehecht bent – een kind of partner – dan kost dat meer tijd. Uit onderzoek van de Duke University in de Verenigde Staten blijkt dat de meeste mensen pas drie maanden na het overlijden van hun partner de diepste dip hebben. Daarna gaat het langzaam beter. Uit ander Amerikaans onderzoek, van de Ohio State University, blijkt dat er rond de vijfhonderd dagen na het overlijden een soort keerpunt ontstaat: na die vijfhonderd dagen voelen mensen zich gemiddeld genomen een stuk beter dan daarvoor.

Hoewel de tijd het grootste deel van de wond vaak heelt, laten veel verliezen zich nooit helemaal verwerken. Psychologe Leoniek Wijngaards doet aan de universiteit van Utrecht onderzoek naar rouw: “Ook na veel jaren kan het gemis nog groot zijn. Wel wordt op een gegeven moment de acute rouw – het niet kunnen begrijpen en accepteren dat het gebeurd is – minder. Maar het leven wordt nooit meer hetzelfde. Kun je je leven na een tijd weer op een zinvolle wijze voortzetten, met daarin een plaats voor het overlijden, dan heb je het op een goede manier verwerkt.”

MISVERSTAND
Het wordt vanzelf beter...

Helaas is dat niet altijd het geval. In zijn boek ‘Psychologische hulpverlening aan ouderen’ onderscheidt psycholoog Huub Buijssen een aantal vormen van zogeheten gecompliceerde rouw. Bijvoorbeeld als mensen na een aantal jaren nog steeds even intens rouwen als in het begin, of rouwgevoelens (on)bewust onderdrukken en vermijden. Gecompliceerde rouw zorgt voor veel psychische klachten en kan uitmonden in een chronische depressie. Het risico op gecompliceerde rouw is het grootst voor mensen met een slechte gezondheid, mensen die weinig steun uit hun omgeving ervaren en mensen die weinig zelfvertrouwen hebben. Ongeveer 15 procent van de nabestaanden heeft last van gecompliceerde rouw en heeft professionele hulp nodig. Wie in zijn leven gevoelens bij kleine verliezen – een dode cavia of overleden ver familielid – durft te uiten of geleerd heeft te uiten, heeft later minder kans op gecompliceerde rouw bij een groter afscheid.

MISVERSTAND
Het is niet normaal als je tegen iemand praat die overleden is

Dat kan juist heel goed zijn. Psychologe Leoniek Wijngaards: “Vroeger dacht men dat je na het overlijden alle banden met de overledene moest verbreken om het overlijden echt te kunnen verwerken. Tegenwoordig is het idee juist dat een band houden met de overledene positief kan werken.”

Uit onderzoek van de universiteit van Liverpool blijkt dat nabestaanden die tegen hun overleden partner praten, zich beter voelen dan degenen die dat niet doen. Het gevoel dat de ander er nog is, kan troost geven en helpen de overgang te maken naar een leven zonder partner.

Maar dit geldt niet voor iedereen. Uit onderzoek van de universiteit van Bergen (Noorwegen) blijkt namelijk dat mensen die de aanwezigheid van wijlen de partner als extreem positief of extreem negatief ervaren, juist meer problemen hebben.

Psychologe Martine Delfos, schrijfster van ‘De schoonheid van het verschil’: “In beide gevallen hebben mensen moeite om het overlijden te accepteren. Ze staan niet met beide benen in de realiteit of zitten nog vol spijt- of schuldgevoelens.” 

MISVERSTAND
Om verlies te ver­werken, moet je er veel over praten

Niet per se. Of praten de juiste manier is om verlies te verwerken, hangt bijvoorbeeld af van de vraag of je een man of een vrouw bent.
Psychologe Martine Delfos: “Mannen zijn meer dan vrouwen geneigd hard te gaan werken of te sporten. Vrouwen proberen het probleem juist vaak te verwerken door te praten en steun te zoeken bij anderen.”

Het verschil tussen mannen en vrouwen in rouwen kan tot huwelijks­problemen leiden als bijvoorbeeld een kind overlijdt. Delfos: “Dat verschil in rouwgedrag kan partners uit elkaar drijven, juist op het moment dat ze elkaar het meest nodig hebben. Denkt de man: ze blijft er maar over doorgaan, terwijl de vrouw denkt: hij vlucht in zijn werk!”

De waarheid is dat praten én werken zinvolle strategieën zijn om de pijn te verlichten. Het gaat er niet zozeer om dat partners precies hetzelfde rouwen, maar dat partners van elkaar accepteren dat ze het elk op hun eigen manier doen.

MISVERSTAND
Het maakt niet uit of iemand plotseling of na een langdurig ziekbed overlijdt

Dat maakt wel uit. Leoniek Wijngaards: “Alhoewel het verlies even groot blijft, ongeacht hoe iemand overleden is, is de schok groter als het overlijden plotseling is.”

Is een geliefde omgekomen als gevolg van een misdaad of ongeluk, dan kunnen nabestaanden zelfs kampen met een posttraumatische stressstoornis, vooral als ze zelf aanwezig waren bij het ongeluk. Nabestaanden kunnen maanden- of zelfs jarenlang last hebben van nachtmerries, flashbacks, ­depressieve gevoelens, ernstige prikkelbaarheid en hevige schrikreacties. Komt daarentegen een sterfgeval niet (helemaal) onverwacht, bijvoorbeeld door een ziekbed, dan hebben mensen de gelegenheid om al voor het overlijden afscheid te nemen en het verlies deels te accepteren. Dat geeft ze een ‘voorsprong’ in de rouwverwerking. Maar een ziekbed moet ook weer niet te lang duren. Psycholoog Huub Buijssen: “Vaak zien we bij ouderen dat een langdurig ziekbed van de partner hun krachten sloopt; men is helemaal leeg en op als het echte rouwproces nog moet beginnen.”

MISVERSTAND
‘Gezonde’ rouw verloopt volgens een vast patroon­

Dat is niet waar. Wel zijn er verschillende fasen te onderscheiden in het rouwproces. In haar boek ‘Lessen voor levenden’ onderscheidt de wereldberoemde, in 2004 overleden, psychiater Elisabeth Kübler-Ross vijf van deze stadia; 1: ontkenning, 2: woede, 3: marchanderen (‘stel dat … was gebeurd?’), 4: depressie, en 5: acceptatie. Als rouwende hoef je echter niet per se alle fasen te doorlopen, of dat in een vaste volgorde te doen: er is geen vaststaand plan of schema om van verdriet te helen, aldus Kübler-Ross.

Acceptatie van het verlies heeft vaak ook nog zingeving tot gevolg. Over haar eigen rouw – twee miskramen en het overlijden van haar ex-man – zei Kübler-Ross bijvoorbeeld: “Nu besef ik dat mijn levenswerk niet mogelijk zou zijn geweest als die droevige speling van het lot me niet een bepaalde kant op had gestuurd.”

MISVERSTAND
Een verlies is altijd ­alleen maar negatief

Dat is niet waar. Hoewel het overlijden van een geliefde zeer pijnlijk is, kun je er emotioneel en psychisch ook van groeien. Een moeder van wie het kind overleed: “Sinds de dood van mijn zoon ben ik een stuk milder geworden voor anderen. Ik veroordeel mensen minder snel. Ik heb geleerd dat iedereen zijn redenen heeft om iets te doen. Wel had ik het graag op een andere, makkelijker manier geleerd.”

Volgens de Amerikaanse psychiater Irvin Yalom, schrijver van ‘Tegen de zon in kijken’, zorgt het overlijden van een geliefde er vaak voor dat mensen wakker worden geschud. Ze realiseren zich opeens wat écht belangrijk is in het leven: hun relaties met anderen, de natuur, vriendschap en liefde. Yalom: “In een dergelijke gemoedstoestand nemen mensen zich voor om alleen nog maar dingen te doen die ze echt belangrijk vinden en waar ze helemaal achter staan. Ze durven (eindelijk) ­radicale beslissingen te nemen die hun leven ten goede komen.”

Meer weten?

Boek: ‘Over rouw: de zin van de vijf stadia van rouwverwerking’ van Elisabeth Kübler-Ross & David Kessler. Uitg. Ambo-Anthos, €19,95.
CD: ‘Stil verdriet’ (cd-luisterboek) van Manu Keirse. Uitgeverij Terra-Lannoo, €12,95.
Website: http://www.verliesverwerken.nl/ (website van de Landelijke Stichting Rouwbegeleiding).

Uw ervaringen?

  • Wat zijn uw ervaringen met rouwen? Klik op de knop 'Reageer' onder dit artikel en deel uw ervaringen met andere lezers!
Bron(nen):
  • Plus Magazine

Reactie toevoegen

231 Comments

Door Ann (niet gecontroleerd) op wo, 13-11-2019 - 13:20

Ik ben nu 7 weken in de rouw. Na een ziekbed van 2 dagen overleed mijn partner, 66 jaar. Hij keek uit naar zijn AOW in januari. Ik vond hem bewusteloos s'morgen in bed nadat hij nog even ging liggen, dat deed hij wel meer voordat hij aan het werk ging (hij was zzper). Hij overleed uiteindelijk door hersendood na een lekkende aneurysma. Een zeldzame complicatie tijdens de operatie verergerde de zaak. Ze scheurden een bloedvat. Er kwam een drain om hersenvocht af te voeren maar helaas was het proces van hersenoedeem niet te stoppen. Ik heb moeten besluiten om hem af te koppelen. Hij werd volledig kunstmatig beademd. Is ook niet meer bijgekomen.

Op FB vertel ik per week over mijn proces, hoe ik me voel, hoe de omgeving reageert. En dat valt me inderdaad op. De contacten worden minder of men laat zelfs niets meer horen. Hoe boeiend is dit. Zelf heb ik ook nooit stilgestaan bij gevoelens en eenzaamheid van anderen omdat mijn leven doorging. Ik word er nu mee geconfronteerd. Ik ben van plan om hier iets positiefs mee te doen en ga brainstormen hierover.

Ik heb structuur in de dag, eet, slaap goed. Maar ben wel afgevallen. Ik werk nog als stoelmasseur in het ziekenhuis en aan de balie van chirurgie. Mijn massages en healing praktijk ligt wel ven stil. Ik ben snel moe en heb vage pijntjes. Elke dag is er wel een afspraak. De avonden zijn stil maar ik vind dat goed om in het verdriet te zakken en niet te vluchten. Ik geef grenzen aan als ik te moe ben voor bezoek of om weg te gaan. Inmiddels heb ik alles geregeld en afgerond. Nu kijk ik uit naar mijn vakantie bij mijn dochter in Californie. Ik vier daar kerst en oud en nieuw.

De volgende fase is als ik terugkom, dan zal het weer wennen zijn.

Ik wens jullie allemaal sterkte met jullie verlies in welk vorm die ook is.

Gr. Ann

Door Petra van der Sande (niet gecontroleerd) op zo, 10-11-2019 - 17:32

Mijn broer is 4 weken geleden plotseling overleden . De ene dag gaat beter dat de andere , nu ben ik al een week erg somber , eten doe ik slecht ,ben afgevallen . Maar ik krijg de indruk dat men me niet begrijpt. Er wordt gezegd je moet beter voor jezelf zorgen enz enz maar tis nog maar zo kort geleden .Het is toch begrijpelijk dat ik totaal in de war ben en geen eetlust heb en ik zelfs opzie tegen douchen en mezelf verzorgen . Mn broer is dood gevonden na een paar dagen , de politie stond bij me aan de deur en kwamen mij op de hoogte stellen . Dat vind ik nogal heftig allemaal . Ik moet nu mn best gaan doen om beter voor mezelf te zorgen ,maar het interesseert me niet , ik doe het wel als ik weet dat een van de kinderen komen , dan ga ik de avond ervoor snel douchen , dat is een soort stok achter de deur , verder ben ik de hele dag alleen en kan er met niemand over praten . Ik had maar een broer . Ik ben 63 jaar

Door HANNY (niet gecontroleerd) op zo, 10-11-2019 - 16:13

Het is nu drie jaar en 4 maanden terug dat ik mijn lief verloor aan de dood na jaren van een bepaalde vorm van dementie (LBD)/parkinson. Wij waren bijna 50 jaar getrouwd en ik kende mijn lief al vanaf mijn 13e jaar, toen hij 16 jaar was. Ik ga kapot aan MISSEN VAN. Ikzelf ben bijna 75 jaar, maar ik krijg steeds meer het gevoel om er zelf een eind aan te maken. Dit is niet te bevatten, alle goede commentaren ten spijt. Ik wil mijn mannetje rug, dan maar in het hiernamaals.

Door Wendy Holwerda (niet gecontroleerd) op wo, 23-10-2019 - 13:35

Mijn Tante blijf "hangen" in het rouwproces wat psychische klachten tot gevolg heeft, hoe kan ik haar helpen, ik herken haar niet meer zo ze was altijd sterk en dapper

Door Ali Veldheer (niet gecontroleerd) op wo, 23-10-2019 - 10:56

Mijn zoon stierf 5 maanden nadat hij verteld had dat hij het leven niet meer aan kon..... Euthanasie was de oplossing en de Levenseindeklieniek bood hulp...
Hij kon niet meer leven met zijn handicap. Zijn vallen en opgeraapt moeten worden... Zijn spierkrampen en zenuwpijnen....
Een vrolijke vent die ondanks alles nog blij was met een dagje uit of een avondje Ajax in de ArenA... Maar de angst om niet meer te kunnen praten na de zoveelste val en de angst om een kaspkantje te worden deed hem besluiten euthanasie aan te vragen om te kunnen sterven op een dag die hij koos en hij graag wilde.
Dat is ook gebeurd... We hebben als gezin achter hem gestaan... Een prachtig afscheidsfeest gegeven omdat het zijn wens was al zijn familie en vrienden nog één keer te zien tijdens leven....
Ik kon het aan.... Ik stond achter hem en begreep zijn sterfwens...
Ik zou dat wel even doen.....
Zijn 36e geboortedag werd ook zijn sterfdag... Dat was wel zo handig voor ons want dan hadden we maar één herdenkingsdag.....
36 jaar van zorg... Constante zorg viel weg...
Zijn zelf geregelde laatste afscheid was mooi... warm en liefdevol....
Zoals hij het bedacht had zo was het....
Ik begreep zo goed dat hij niet meer kon leven dus dacht ik dat ik gewoon verder kon gaan...
Want ik snapte het zo goed...
Verdriet was er... Pijn... Gemis... Natuurlijk maar ik ging door....
Voor alles en iedereen zorgen en vooral sterk zijn....
Toen het jaar van alle eerste keren voorbij was en iedereen al aan zijn tweede jaar rouw bezig was begon mijn besef pas dat hij nooit meer kwam...
Nooit meer koffie samen... Nooit meer zijn rolstoel duwen... Nooit meer samen lachen...
Nooit meer lunchen in de stad....
Nooit meer oranje zakjes(mora snacks) bakken en met elkaar opeten in de tuin.....
Na anderhalf jaar hoorde ik nog steeds het toetertje van zijn speedy bike... Het besef sloeg erin als een bom....
Alles over... Alles voorbij....
Nu is het 3 jaar geleden en ik heb goeie en minder goeie dagen...
De wereld draait door...
Vakanties... Feestjes... Verjaardagen.. Kerst... Hij gaat mee met alles... In mijn hart...
Het is moeilijk en de zon schijn nooit meer zo fel als voorheen...
Altijd is er een beetje een grauw sluier om alles wat ik doe....
Loslaten kan ik hem nog niet... Misschien ooit... Maar nu nog niet...
Ik doe alles wat ik moet doen.
Maar alles voelt toch anders....
Ik mis hem....

Door Monique (niet gecontroleerd) op zo, 20-10-2019 - 21:00

In 2009 ben ik mijn vader op 76 jarige leeftijd verloren aan longkanker. Een jaar later mijn moeder op 75 jarige leeftijd. Nu inmiddels 10 jaar later, heb ik nog steeds veel verdriet. Ik kan moeilijk naar foto's kijken en filmpjes. En over hun praten blijft lastig. Mijn leven is door hun overlijden niet meer hetzelfde. En dat leven krijg ik ook nooit meer terug. Kan niets meer delen, met de twee mensen waar ik zielsveel van hou.

Door Johanna Fr (niet gecontroleerd) op zo, 20-10-2019 - 16:52

Ik praat met mijn maatje het doet mij goed het is heerlijk ik ga terug in onze tijd vol liefde en passie ik beleef alles steeds opnieuw Het geef mij steeds het gevoel dat hij bij mij is en heel intiem zijn heerlijk

Door karin heida (niet gecontroleerd) op zo, 20-10-2019 - 13:13

mijn man is 2 jaar geleden overleden, aan de ziekte van kalher, hij is 6 jaar ernstig ziek geweest. Het kwam aan het licht, toen hij in 2011 is opgenomen in het ziekenhuis, waar hij door longontsteking en pleuritis 3 weken in een kunstmatige coma heeft gelegen, in die tijd moest ik al 2 keer afscheid van hem nemen, omdat het zo slecht ging.
Daarna is hij weer redelijk opgeknapt, maar nooit meer de oude geworden, steeds opnieuw moest hij een stukje inleveren, tot het moment van overlijden heeft hij op wilskracht nog 6 jaar gestreden.
En ik stond aan de zijlijn toe te kijken, en heb gedaan wat ik kon om het zo makkelijk mogelijk de maken voor hem.
Ben gestopt met werken om voor hem te kunnen zorgen.
Het rouwproces is bij mij al 8 jaar bezig, eerst de ziekte van mijn man, de diagnose, de wetenschap dat ik hem zou gaan verliezen, de strijd samen.
Een half jaar voor zijn overlijden zijn de behandelingen stopgezet, er was geen hoop meer, toen moest ik me erop voorbereiden dat ik hem ging verliezen.
Hij heeft nog een operatie ondergaan wat 50/50 kans was dat hij het zou overleven, dat heeft hij gedaan, omdat hij anders niks meer zou kunnen, en dan ging hij liever dood.
Na zijn operatie 4 maanden revalidatie, in een zorginstelling, ondertussen kon hij niet meer thuis komen en zijn wij met grote spoed verhuisd naar een seriorencomplex, dat was de enige mogelijkheid om weer samen te zijn, wel even wennen, ik ben nog maar 51.
Wij woonden daar een week, toen is mijn man overleden, weg is alles, mijn wereld, mijn man, ik moest alles weer opnieuw opbouwen.
Gelukkig heb ik een man ontmoet, die ook zijn vrouw heeft verloren, hij begrijpt waar ik door moet, en we hebben veel steun aan elkaar.
Dat maakt het niet makkelijker, wel wat dragelijker, het is moeilijk om je leven weer op te pakken als je zo lang de zorg hebt gehad.
Het gemis blijft intens, maar ook de dankbaarheid, dat mijn man toch nog 6 jaar heeft mogen leven.
Hij heeft mij een nieuw leven gegeven, hier in dit nieuwe huis met nieuwe mensen, en daar ben ik nog altijd dankbaar voor, ondanks alles

Door karin (niet gecontroleerd) op zo, 20-10-2019 - 12:01

Rouwen doet iedereen op zijn eigen manier, het gaat er om dat je het een plaatsje kunt geven en er niet in blijft hangen, waardoor het zich op den duur lichamelijk en geestelijk gaat vast zetten en er problemen gaan ontstaan.
Zelf ben ik 9 jaar lang buddie geweest(de eerste buddie's waren gekoppeld aan Hiv/aids clienten)Ik heb vele mensen in die 9 jaar begeleid op hyn stervensbed en daarna de familie en partners begeleid in hun rouwproces.Er was duidelijk dat daar geen regels,wetten of tijd aan gebonden was, ieder doet dat op zijn eigen ritme en dat hoort een ieder te respecteren, voor vele mensen was de dood, geen dood maar de overgang naar een andere dimensie, hetgeen ze de meeste moeite mee hadden was dat het tastbare weg was.Maar het leuke was dat deze groep mensen, de overledenen in hun dromen al was dit volgens deze groep meer een visioen dan een droim, waarbij de overledene hun kwam vertellen dat het goed met ze gaat en ze alle ziekte en ongemakken op de aarde hadden achtergelaten en het goed met ze ging.Ook liet iedereen zich zien zoals ze er rond hyn 30ste uitzagen.Kortom als je dit hebt mogen zien zet rouw zich om in blijdschap en weten dat weg niet echt weg is.

Door ger (niet gecontroleerd) op za, 19-10-2019 - 23:04

mijn vrouw is op zaterdag 13 augustus s,middags om 13.45 aan longkanker overleden in de leeftijd van 72 jaar, sindsdien heb ik veel mee gemaakt, wat niet van schoonheid getuigd jegens mij, het is 3 jaar na dato, maar ik heb sindsdien een leeg gevoel, ik heb in een groep van rouwverwerking dat was plezierig, maar voor mij een moment opname, en ik wil er telkens ook niet meer over praten want dat helpt niet, want het wekt steeds weer emoties op, en ik wil er ook geen uren over praten, want dat heeft geen enkele zin, het is voor mij grotendeels heimwee, ik word opstandig als men tegen mij zegt jij moet de knop omdraaien en verder gaan met je leven, degene die dat tegen mij zegt hebben hun partner nog, zelf heb ik veel contacten met vrienden, met familie en kennissen ik zit op fitness, ik zit op een prachtig gemengd zangkoor, en wij zingen in de a klasse, als ik dan weer thuiskom overvalt mij de stilte weer, en krijgt de heimwee mij weer in z.n greep en voel mij dan onprettig en een beetje angstig, en al die praat sessies zijn niet aan mij besteed, want uiteindelijk moet ik het zelf richting en inhoud geven, en daar gaat een tijd over heen.