Rouwen: misverstanden over verlies verwerken. Wat is uw ervaring?

'Als je een verlies wilt verwerken, moet je erover praten'. Plus Magazine zet acht misverstanden over rouwen en verliesverwerking op een rijtje. Wat is uw ervaring met het verwerken van een verlies?

MISVERSTAND
Rouwen doe je pas als iemand dood is

Dat is niet zo. Is er sprake van een ziekbed – een geliefde heeft bijvoorbeeld kanker of Alzheimer – dan begint het rouwproces eerder. Een gezond iemand zien aftakelen, zorgt vaak voor veel verdriet. Je rouwt om het verlies van je geliefdes gezondheid, van de mens die hij/zij ooit was en van jullie leven samen. Dit wordt ook wel ‘anticiperende rouw’ genoemd. Vooral mantelzorgers – degenen die de zieke verzorgen – hebben er last van.

De omgeving begrijpt deze vorm van rouw vaak niet goed (‘Wat zeur je nou, hij/zij leeft toch nog’), waardoor mensen zich eenzaam en geïsoleerd kunnen voelen. Uit onderzoek van de Universiteit van Indianapolis blijkt zelfs dat mantelzorgers meer worden gekweld door hun anticiperende rouw dan door de vaak zware verzorgingstaken of het gebrek aan praktische steun.

MISVERSTAND
Na een paar maanden rouwen moet je de draad weer oppakken

Dat is helemaal niet nodig. Gaat het om iemand aan wie je sterk gehecht bent – een kind of partner – dan kost dat meer tijd. Uit onderzoek van de Duke University in de Verenigde Staten blijkt dat de meeste mensen pas drie maanden na het overlijden van hun partner de diepste dip hebben. Daarna gaat het langzaam beter. Uit ander Amerikaans onderzoek, van de Ohio State University, blijkt dat er rond de vijfhonderd dagen na het overlijden een soort keerpunt ontstaat: na die vijfhonderd dagen voelen mensen zich gemiddeld genomen een stuk beter dan daarvoor.

Hoewel de tijd het grootste deel van de wond vaak heelt, laten veel verliezen zich nooit helemaal verwerken. Psychologe Leoniek Wijngaards doet aan de universiteit van Utrecht onderzoek naar rouw: “Ook na veel jaren kan het gemis nog groot zijn. Wel wordt op een gegeven moment de acute rouw – het niet kunnen begrijpen en accepteren dat het gebeurd is – minder. Maar het leven wordt nooit meer hetzelfde. Kun je je leven na een tijd weer op een zinvolle wijze voortzetten, met daarin een plaats voor het overlijden, dan heb je het op een goede manier verwerkt.”

MISVERSTAND
Het wordt vanzelf beter...

Helaas is dat niet altijd het geval. In zijn boek ‘Psychologische hulpverlening aan ouderen’ onderscheidt psycholoog Huub Buijssen een aantal vormen van zogeheten gecompliceerde rouw. Bijvoorbeeld als mensen na een aantal jaren nog steeds even intens rouwen als in het begin, of rouwgevoelens (on)bewust onderdrukken en vermijden. Gecompliceerde rouw zorgt voor veel psychische klachten en kan uitmonden in een chronische depressie. Het risico op gecompliceerde rouw is het grootst voor mensen met een slechte gezondheid, mensen die weinig steun uit hun omgeving ervaren en mensen die weinig zelfvertrouwen hebben. Ongeveer 15 procent van de nabestaanden heeft last van gecompliceerde rouw en heeft professionele hulp nodig. Wie in zijn leven gevoelens bij kleine verliezen – een dode cavia of overleden ver familielid – durft te uiten of geleerd heeft te uiten, heeft later minder kans op gecompliceerde rouw bij een groter afscheid.

MISVERSTAND
Het is niet normaal als je tegen iemand praat die overleden is

Dat kan juist heel goed zijn. Psychologe Leoniek Wijngaards: “Vroeger dacht men dat je na het overlijden alle banden met de overledene moest verbreken om het overlijden echt te kunnen verwerken. Tegenwoordig is het idee juist dat een band houden met de overledene positief kan werken.”

Uit onderzoek van de universiteit van Liverpool blijkt dat nabestaanden die tegen hun overleden partner praten, zich beter voelen dan degenen die dat niet doen. Het gevoel dat de ander er nog is, kan troost geven en helpen de overgang te maken naar een leven zonder partner.

Maar dit geldt niet voor iedereen. Uit onderzoek van de universiteit van Bergen (Noorwegen) blijkt namelijk dat mensen die de aanwezigheid van wijlen de partner als extreem positief of extreem negatief ervaren, juist meer problemen hebben.

Psychologe Martine Delfos, schrijfster van ‘De schoonheid van het verschil’: “In beide gevallen hebben mensen moeite om het overlijden te accepteren. Ze staan niet met beide benen in de realiteit of zitten nog vol spijt- of schuldgevoelens.” 

MISVERSTAND
Om verlies te ver­werken, moet je er veel over praten

Niet per se. Of praten de juiste manier is om verlies te verwerken, hangt bijvoorbeeld af van de vraag of je een man of een vrouw bent.
Psychologe Martine Delfos: “Mannen zijn meer dan vrouwen geneigd hard te gaan werken of te sporten. Vrouwen proberen het probleem juist vaak te verwerken door te praten en steun te zoeken bij anderen.”

Het verschil tussen mannen en vrouwen in rouwen kan tot huwelijks­problemen leiden als bijvoorbeeld een kind overlijdt. Delfos: “Dat verschil in rouwgedrag kan partners uit elkaar drijven, juist op het moment dat ze elkaar het meest nodig hebben. Denkt de man: ze blijft er maar over doorgaan, terwijl de vrouw denkt: hij vlucht in zijn werk!”

De waarheid is dat praten én werken zinvolle strategieën zijn om de pijn te verlichten. Het gaat er niet zozeer om dat partners precies hetzelfde rouwen, maar dat partners van elkaar accepteren dat ze het elk op hun eigen manier doen.

MISVERSTAND
Het maakt niet uit of iemand plotseling of na een langdurig ziekbed overlijdt

Dat maakt wel uit. Leoniek Wijngaards: “Alhoewel het verlies even groot blijft, ongeacht hoe iemand overleden is, is de schok groter als het overlijden plotseling is.”

Is een geliefde omgekomen als gevolg van een misdaad of ongeluk, dan kunnen nabestaanden zelfs kampen met een posttraumatische stressstoornis, vooral als ze zelf aanwezig waren bij het ongeluk. Nabestaanden kunnen maanden- of zelfs jarenlang last hebben van nachtmerries, flashbacks, ­depressieve gevoelens, ernstige prikkelbaarheid en hevige schrikreacties. Komt daarentegen een sterfgeval niet (helemaal) onverwacht, bijvoorbeeld door een ziekbed, dan hebben mensen de gelegenheid om al voor het overlijden afscheid te nemen en het verlies deels te accepteren. Dat geeft ze een ‘voorsprong’ in de rouwverwerking. Maar een ziekbed moet ook weer niet te lang duren. Psycholoog Huub Buijssen: “Vaak zien we bij ouderen dat een langdurig ziekbed van de partner hun krachten sloopt; men is helemaal leeg en op als het echte rouwproces nog moet beginnen.”

MISVERSTAND
‘Gezonde’ rouw verloopt volgens een vast patroon­

Dat is niet waar. Wel zijn er verschillende fasen te onderscheiden in het rouwproces. In haar boek ‘Lessen voor levenden’ onderscheidt de wereldberoemde, in 2004 overleden, psychiater Elisabeth Kübler-Ross vijf van deze stadia; 1: ontkenning, 2: woede, 3: marchanderen (‘stel dat … was gebeurd?’), 4: depressie, en 5: acceptatie. Als rouwende hoef je echter niet per se alle fasen te doorlopen, of dat in een vaste volgorde te doen: er is geen vaststaand plan of schema om van verdriet te helen, aldus Kübler-Ross.

Acceptatie van het verlies heeft vaak ook nog zingeving tot gevolg. Over haar eigen rouw – twee miskramen en het overlijden van haar ex-man – zei Kübler-Ross bijvoorbeeld: “Nu besef ik dat mijn levenswerk niet mogelijk zou zijn geweest als die droevige speling van het lot me niet een bepaalde kant op had gestuurd.”

MISVERSTAND
Een verlies is altijd ­alleen maar negatief

Dat is niet waar. Hoewel het overlijden van een geliefde zeer pijnlijk is, kun je er emotioneel en psychisch ook van groeien. Een moeder van wie het kind overleed: “Sinds de dood van mijn zoon ben ik een stuk milder geworden voor anderen. Ik veroordeel mensen minder snel. Ik heb geleerd dat iedereen zijn redenen heeft om iets te doen. Wel had ik het graag op een andere, makkelijker manier geleerd.”

Volgens de Amerikaanse psychiater Irvin Yalom, schrijver van ‘Tegen de zon in kijken’, zorgt het overlijden van een geliefde er vaak voor dat mensen wakker worden geschud. Ze realiseren zich opeens wat écht belangrijk is in het leven: hun relaties met anderen, de natuur, vriendschap en liefde. Yalom: “In een dergelijke gemoedstoestand nemen mensen zich voor om alleen nog maar dingen te doen die ze echt belangrijk vinden en waar ze helemaal achter staan. Ze durven (eindelijk) ­radicale beslissingen te nemen die hun leven ten goede komen.”

Meer weten?

Boek: ‘Over rouw: de zin van de vijf stadia van rouwverwerking’ van Elisabeth Kübler-Ross & David Kessler. Uitg. Ambo-Anthos, €19,95.
CD: ‘Stil verdriet’ (cd-luisterboek) van Manu Keirse. Uitgeverij Terra-Lannoo, €12,95.
Website: http://www.verliesverwerken.nl/ (website van de Landelijke Stichting Rouwbegeleiding).

Uw ervaringen?

  • Wat zijn uw ervaringen met rouwen? Klik op de knop 'Reageer' onder dit artikel en deel uw ervaringen met andere lezers!
Bron(nen):
  • Plus Magazine

Reactie toevoegen

210 Comments

Door Anoniem (niet gecontroleerd) op zo, 22-9-2019 - 15:31

Jammer en kwetsend dat er mbt dieren (het voorbeeld dat wordt aangehaald gaat over een dode cavia) wordt gesproken over een "klein" verlies.....

Door San ne (niet gecontroleerd) op za, 21-9-2019 - 19:05

Mijn moeder is 25 Aug overleden. Had Alzheimer. 92 jaar. Ik ging nog iedere week met haar op stap samen naar de markt, lunchen. Ze was altijd zo blij als ze me zag. Toen kreeg ze eeen herseninfarct. En is ze opgehouden met drinken en eten. 11 dagen lang ben ik bij haar geweest en toen is ze overleden. Mij broer heeft zich niet laten zien en appte twee dagen na de begrafenis, ga jij nog op vakantie??

Door San ne (niet gecontroleerd) op za, 21-9-2019 - 19:01

Mijn moeder is 25 Aug overleden. Had Alzheimer. 92 jaar. Ik ging nog iedere week met haar op stap samen naar de markt, lunchen. Ze was altijd zo blij als ze me zag. Toen kreeg ze eeen herseninfarct. En is ze opgehouden met drinken en eten. 11 dagen lang ben ik bij haar geweest en toen is ze overleden. Mij broer heeft zich niet laten zien en appte twee dagen na de begrafenis, ga jij nog op vakantie??

Door Anonymous (niet gecontroleerd) op zo, 15-9-2019 - 01:33

Mijn allerliefste partner, vriend, maatje, evenbeeld is in 2011 overleden na een motorongeval. Wat dat met mij heeft gedaan is onbeschrijfelijk. Het gemis is na al die jaren nog steeds in elke zenuw van mijn lijf, wat een verdriet maar had hem nooit willen missen. Love of my life. My once in a lifetime...

Door Helma (niet gecontroleerd) op wo, 11-9-2019 - 22:00

Heel herkenbaar. Mijn moeder is 10 juni overlede. Op 89 jarige leeftijd.ik ben al jarenlang hun mantelzorger. Prachtig heb ik het gevonden. De laatste maanden was het zwaar, maar mooi! Ik heb onbetaald verlof opgenomen. Het heeft mij geld gekost, maar ik deed het voor haar met liefde. Nu ben ik nog mantelzorger voor mijn vader. Dit is zwaar. Ik mis de positieve inbreng en de gangmaker die mijn moeder was. Bij mijn vader van 90 hoef ik nog geen verzorging té doen, maar al het denkwerk. Zelfs zeggen: pa doe je morgeb schoon ondergoed aan. Mijn hoofd tolt. Ik ben moe en ik kom niet aan her verwerken van mijn moeder toe

Door Anonymous (niet gecontroleerd) op ma, 9-9-2019 - 18:34

Lieve Linda , mijn man is 30 maart 2018 overleden , korten dan van jouw partner , ik huil ook veel zeker 5x op een dag , ik vind dat mijn man dat verdiend , ja het is moeilijk . Elke dag is er 1 , als je een slechte dag hebt is er morgen weer een nieuwe dag en nieuwe kansen en rouwen duurt heel je velen , de scherpe kantjes gaan er wel af . Sterkte Linda

Door Ilse Kilian (niet gecontroleerd) op zo, 8-9-2019 - 11:55

Dag Linda,
Ongeveer drie en een half jaar geleden overleed mijn man. Bij mij leek het de eerste maanden niets aan de hand. Daarna kwamen de tranen, niet een keer per week, maar elke dag diverse keren. Ik word er wanhopig van en wil niet meer telkens weer die tranen. Maar die tranen komen gewoon. Ik kan er niets tegen doen.
En ja dat alleen zijn vind ik vreselijk. Ik heb wel kinderen, maar die hebben hun eigen leven. Ik zie ze zelden. Vrienden/vriendinnen heb ik niet.
Verder ben ik wel actief met allerlei dingen om maar afleiding te hebben.
Ik weet ook niet hoe lang rouwen duurt. Naar wat ik gelezen heb blijft dat verdriet er altijd, je hele verdere leven. Maar ik zou willen dat die tranen niet zo vaak kwamen.
Hartelijke groeten,
Ilse

Door Muk (niet gecontroleerd) op zo, 8-9-2019 - 07:37

Mijn man ligt op sterven. De artsen kunnen niets meer voor hem doen behalve de pijn bestrijden. Al 18 jaar zorg ik voor hem. Hij heeft zoveel overwonnen : tumor op zijn tong, twee hartinfarcten, huidkanker. Anderhalf jaar geleden werd bij hem longkanker geconstateerd. Begonnen met immuun therapie en chemo. Dit sloeg in het begin aan, maar nu heeft hij uitzaaiingen en heel veel pijn. Ik weet niet meer wat ik kan doen. Krijg nergens steun, behalve van mijn zus. Op het werk (ik werk in de zorg) is er weinig begrip als ik me ziek meld. Dan zeggen ze "jij bent toch niet ziek", terwijl ik op instorten sta. Niemand schijnt te begrijpen wat de partner doormaakt. Ik voel me constant gepushed om te werken terwijl ik in mijn eentje voor hem zorg en hij echt niet alleen kan zijn. Ik weet het allemaal niet meer!

Door Ilse Kilian (niet gecontroleerd) op vr, 6-9-2019 - 19:58

Ik vraag me af, houden die tranen, die per dag wel vijf/zes keer komen, dan nooit op. Ik word er wanhopig van. Ik weet het wel, dat dit verdriet er altijd zal blijven, maar ik wil niet zo vaak in tranen zijn. En dan dat alleen zijn. Ondanks dit alles ben ik toch bezig met allerlei dingen. Zou het helpen, als ik een keer met een vertrouwd iemand zou kunnen praten?

Door Walter (niet gecontroleerd) op za, 17-8-2019 - 09:50

Mijn moeder leed aan dementie en kon niet meer praten.Toch begreep ze alles wat ik haar vertelde.Ik ging elke dag op bezoek naar het rusthuis.Tijdens de grote hitte van juli 2019 lag ze in haar bedje wat te rusten.Vrijdag kreeg ze echter koorts en de dokter kwam maar kon niks vinden.Zaterdag had ze 41 graden koorts en was volgens dokter van wacht stervende.Ik heb toen nog een ultieme poging gewaagd om haar naar het hospitaal te brengen maar om 02:45 zondag is ze overleden.Ik heb het zo moeilijk om te verwerken omdat het zo plots is gegaan.De week daarvoor waren we nog naar de zoo gegaan om frietjes te eten en was ze zo gelukkig.Dan plotseling dood.Ik ben ook ineens mijn moeder waar ik dagelijks voor zorgde kwijt dat maakt het ook zo zwaar.Mijn taak waar ik 5 jaar mee bezig was is plotseling weg.Ik denk elke minuut van de dag aan haar.Ga stoppen want kan heel boek schrijven.Mijn zuster lijkt opgelucht omdat ze mijn moeder niet voort wou zien aftakelen, maar daar heb ik mijn eigen visie op.Ik zou haar blijven verzorgen.